تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَيْکُمْ أَلاَّ تُشْرِکُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِيَّاهُمْ وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (151)
«1» مجمع البيان، ج 2، ص 381.
«2» نهج البلاغه، خطبه 40.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 402
بعد از حکايت تحريم کفار محللات را، بيان محرمات خود را فرمايد:
قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَيْکُمْ: بگو پيغمبر صلى اللّه عليه و آله اى مکلفان، در هر جا که باشيد، بيائيد بشنويد تا بخوانم بر شما آنچه حرام فرموده پروردگار شما بر شما.
تذکره- اين آيه شريفه و دو آيه بعد آن، از محکمات قرآن است که احکام آن در هيچ شريعتى منسوخ نبوده و آن ده حکم است از امر و نهى:
أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَيْئاً: 1- اينکه بايد شريک قرار مدهيد به ذات اقدس الهى چيزى را نه در ذات و نه در صفات و نه در افعال و نه در عبادات، زيرا شريک فرع بر عجز و احتياج، و ذات قادر متعال از آنها منزه و مبرى باشد. در کافى- از ابو العباس: سئلت ابا عبد اللّه عن ادنى ما يکون به الانسان مشرکا. قال:
فقال: من ابتدع رأيا فاحبّ عليه و ابغض عليه. «1» سؤال نمودم از حضرت صادق عليه السّلام پست‌تر چيزى که انسان بسبب آن مشرک شود. حضرت فرمود:
هر که بدعت گذارد رأيى را، پس دوست دارد هر که را متابعت او کند در آن رأى و دشمن دارد هر که را مخالفت او کند در آن. و عقاب مشرک خلود در جهنم است.
وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً: 2- و نيکى کنيد با پدر و مادر خود نيکوئى کردنى.
«1» اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، باب الشرک، حديث دوم.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 403
وضع امر در موضع نهى از بدى به ايشان به جهت مبالغه و دلالت بر آنکه ترک بدى در شأن والدين کافى نيست به خلاف غير آنها. در تاويلات النجميه گويد: توحيد و احسان والدين را در يک سلک انتظام داده براى آنکه ايشان سبب در وجوب تربيت و دو واسطه‌اند که حق تعالى ايشان را مظهر آثار انوار صفت ايجاد و ربوبيت خود ساخته. در کافى محمّد بن مروان از حضرت أبي عبد اللّه عليه السّلام: انّ رجلا اتى النّبىّ صلى اللّه عليه و آله فقال: يا رسول اللّه اوصنى. فقال:
لا تشرک باللّه شيئا و ان حرّقت بالنّار و عذّبت الّا و قلبک مطمئنّ بالايمان، و والديک فاطعمهما و برّهما حيّين کانا او ميّتين و ان امراک ان تخرج من اهلک و مالک فافعل فانّ ذلک من الايمان. «1» مردى آمد خدمت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله عرض کرد يا رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله مرا وصيتى فرما حضرت فرمود: شرک مياور به خدا چيزى را اگرچه به آتش بسوزانند تو را و عذاب کنند، مگر آنکه قلب تو مطمئن بوده باشد به ايمان. و اطاعت نما و نيکوئى کن پدر و مادر خود را در زمان زندگانى و بعد از مردنشان، و اگر امر کنند تو را که خارج شوى از اهل و مالت، بجا آور، زيرا اين از آثار ايمان است. و نيز از حضرت باقر عليه السّلام مروى است سه چيزند که قرار نداده خداوند عزّ و جلّ در ايشان رخصت: اداء امانت به برّ و فاجر، وفاء به عهد، برّ و فاجر را؛ نيکى به والدين، برّ بوده باشند يا فاجر. «2» وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ: 3- و نکشيد فرزندان خود را از جهت ترس فقر و فاقه و احتياج نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِيَّاهُمْ: ما روزى مى‌دهيم شما و آنها را. اين منع، بسبب عادت خبيثه‌اى بود که مى‌کردند و احتجاج است بر آن، يعنى چون رزق اولاد بر ما است نه شما، چرا مرتکب امر به ناحق مى‌شويد.
تبصره- آيه شريفه آگاهى است به خيالات فاسده اهل جاهليت که روزى اولادان را از خود دانسته و براى رفع تکلف دختران را مى‌کشتند. حق تعالى رد، و منع فرمود نکشيد اولاد را جهت ترس فقر و احتياج، ما روزى عطا فرمائيم شما
«1» همان مدرک، باب البرّ بالوالدين، حديث دوم.
«2» خصال صدوق، باب الثلاثه، صفحه 123، حديث 118 (روايت از امام صادق (ع)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 404
و اولادان شما را. و اين امر، نهايت قباحت و شناعت خواهد بود. و نيز تذکر است براى اهل عصر اخير که بعضى اشخاص سست اعتقاد ضعيف الايمان، تصور نمايند که اداره زندگانى اولاد به دست ايشان است، و لذا براى رفاهيت آسايش زندگانى و شهوت‌رانى، اقدام به عمل شنيع جاهليت نموده در صدد قتل نطفه‌هاى اسلامى برآيند به تزريقات يا استعمال دوا، يا آلاتى که عاقبت منجر به فساد ايلا گردد، و حال آنکه چه بسيار تأکيدات در تناکح و تناسل نموده که من مباهات کنم روز قيامت به کثرت امت خود اگرچه سقط شده باشد و در انهدام به مراتب ديه مقرر فرموده: 1- ده مثقال طلا- کسى کارى کند که منى شخصى در خارج بريزد. 2- بيست مثقال طلا- ديه نطفه مقرره در رحم بيفتد 3- چهل مثقال ديه علقه (خون بسته) 4- شصت مثقال ديه مضغه (پاره گوشت) 5- هشتاد مثقال طلا اگر استخوان باشد 6- صد مثقال طلا- اگر گوشت آورده ولى هنوز روح در او دميده نشده 7- هزار مثقال طلا- اگر روح دميده شده و پسر باشد 8- پانصد مثقال طلا- اگر دختر باشد. و روز قيامت مؤاخذه شود «وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ. بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ» «1» و زن حامله را حرام است شرب چيزى که موجب سقط جنين شود و بايد ديه آن را به وارث بچه دهد و به خود زن چيزى نمى‌رسد و همچنين شرب زن چيزى را که او را عقيم گرداند.
وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ: 4- و نزديکى مکنيد و مرتکب مشويد کارهاى زشت و ناپسنديده را. مراد گناهان کبيره يا فواحش زنا و مقدمات آن، چنانچه از ابن عباس منقول است که: اکابر عرب مخفيانه زنا مى‌کردند و اوباش علانيه، لذا فرمود گرد زنا مگرديد ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ: آنچه آشکارا باشد از آن و آنچه پنهان. محققان گفته‌اند «ما ظهر» فعل و «ما بطن» نيت است. از امام محمّد باقر عليه السّلام مروى «2» است «ما ظهر» زنا و «ما بطن» دوستى مردانست با زنان بر وجه مخادنه. در کتاب وافى از حضرت پيغمبر
«1» سوره تکوير آيه 8.
«2» مجمع البيان ج 2 ص 382.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 405
صلى اللّه عليه و آله: انّه قال ايّاکم و الزّنا، فانّ فيه ستّ خصال، ثلاث فى الدّنيا و ثلاث فى الاخرة. فامّا الّتى فى الدّنيا يذهب بالبهاء و يعجّل الفناء و يقطع الرّزق، و امّا الّتى فى الاخرة فسوء الحساب و سخط الرّحمن و الخلود فى النّار «1» فرمود: يا على، در زنا شش صفت حاصل است، سه در دنيا و سه در آخرت. اما آن سه که در دنيا است: رفتن بهاء، و تعجيل فنا، و قطع رزق. و اما آن سه که در آخرت است: پس سوء حساب، و غضب حضرت رحمن، و مخلد بودن در آتش (اگر حلال داند و توبه ننمايد) و اولى آنکه مراد فواحش جميع معاصى ظاهره و باطنه است.
وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ: 5- و نکشيد نفس محترمى را که خدا حرام فرموده قتل آنها را إِلَّا بِالْحَقِ: مگر به حق که آن قصاص است يا قتل مرتد يا رجم زانى محصن. چنانچه از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله مروى است فرمود:
لا يحلّ دم امرء مسلم الّا باحد خصال اربع کفر بعد ايمان و زنا بعد احصان و رجل عمل قوم لوط و رجل قتل نفسا بغير نفس. حلال نيست خون هيچ مسلمانى مگر به يکى از صفات چهارگانه: کفر بعد از ايمان و يا زناى محصن نمايد و مردى که عمل قوم لوط نمايد و کسى که بکشد نفسى را بدون قصاص. ابن بابويه «2»- از حضرت صادق عليه السّلام قال من اعان على قتل مؤمن بشطر کلمة جاء يوم القيمة بين عينيه مکتوب: ايس من رحمة اللّه عزّ و جلّ فرمود هر که اعانت کند قتل مؤمنى را به نصف کلمه، مى‌آيد روز قيامت در حالتى که بين دو چشمش نوشته شده مأيوس از رحمت الهى ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ: اين يک امر و چهار نهى را امر فرموده حق تعالى به نگهداشتن و عمل نمودن به آن لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ: تا که تعقل کنيد و دريابيد که راه مستقيم اين است يا براى اينکه ارشاد شويد، چه کمال عقل عين رشد است.
«1» خصال، صدوق، باب السّنه، صفحه 320، حديث 2.
«2» ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، صفحه 326.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 406