تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا الْکَيْلَ وَ الْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبى وَ بِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (152)
بعد ذکر فرمايد چهار تکليف ديگر را:
وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ: 6- و نزديک مشويد مال يتيم را و در آت تصرف مکنيد، چه اکل مال يتيم يکى از کبائر و موجب عذاب الهى است لقوله: «إِنَّ الَّذِينَ يَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْکُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً». «1» إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ: مگر به فعلى و خصلتى که نيکوترين چيزى باشد که در مال او ملاحظه شود مانند حفظ و زيادتى آن به تجارت بيشتر شود، و لکن خود نخوريد و به کسى نبخشيد حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ: تا اينکه دريابد يتيم قوتهاى خود را، يعنى تا حين بلوغ که آن وقت قوت است و اصح آنکه وقت بلوغ و رشد تسليم مال به او شود و اين مذهب معظم اماميه است. و تخصيص مال يتيم با آنکه حفظ نفس از جميع اموال او واجب است به جهت مبالغه باشد، چه يتيم چون کافل و ناصرى ندارد، مال او در معرض آن است که اهل ظلم و فسق در آن طمع کنند.
وَ أَوْفُوا الْکَيْلَ وَ الْمِيزانَ بِالْقِسْطِ: 7- و وفا کنيد به تمامه کيل را در مکيلات و ترازو را در موزونات به عدل و انصاف، يعنى کم‌فروشى نکنيد و زياده نگيريد. امر فرموده معطى را به ايفاء حق ذيحق بدون نقصان و صاحب
«1» نساء، آيه 10.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 407
حق را به اخذ حق خود بدون طلب زياده، زيرا نقص يک مکيال و ميزان، موجب قحطى و سختى مؤنه و جور سلطان شود. چنانچه در کافى- حضرت نبوى صلى اللّه عليه و آله در ذيل حديثى فرمايد و لم ينقصوا المکيال و الميزان الّا اخذوا بالسّنين و شدّة المؤنة و جور السّلطان. «1» در ينابيع- بعد از نزول اين آيه بعضى گفتند يا رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله ما قادر نيستيم در وزن، زبانه ترازوى ما چنان برابر شود که اصلا ميلى نکند، آيه شريفه نازل شد لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها: ما تکليف نمى‌کنيم نفسى را مگر آنچه وسعت و طاقت دارد، يعنى اگر تقصيرى در کيل و وزن بدون قصد و عمد واقع شود و شما را عزيمت مراعات عدل باشد، شما را عفو کنيم. در انوار گفته ذکر اين در عقب امر، تنبيه است که وفاى به حق به غايت متعسر، پس بر شما است سعى و جهد به آنچه وسع و طاقت شما باشد و سواى آن معفو است از شما.
وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا: 8- زمانى که سخن گوئيد در حکومت يا شهادت، پس راستى کنيد در آن، وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبى: و اگرچه مقول له يا مقول عليه يا محکوم له يا محکوم عليه يا مشهود له يا مشهود عليه، صاحب خويشى نزديک باشد. تخصيص قول به ذکر، جهت آنست که قول در ميان مردم بيشتر از فعل است، و آنکس که عادت خود را راسخ گرداند که در قول حيف و ميل نکند، در فعل نيز تجويز نخواهد کرد، و اين از اوامر بليغه است که با وجود قلت حروف شامل کثرت احکام شود از اقارير و شهادات و وصايا و فتاوى و قضايا و احکام و مذاهب و امر به معروف و نهى از منکر و غير آن. در کافى- حضرت صادق عليه السّلام: قال: اتّقوا اللّه و اعدلوا فانّکم تعيبون على قوم لا يعدلون «2» و قال: العدل احلى من الماء يصيبه الظّمأن ما اوسع العدل اذا عدل فيه و ان قلّ. «3» فرمود:
بترسيد از خدا و عدالت کنيد، زيرا شما عيب دانيد بر کسانى که عدالت نکنند، پس سزاوار نيست بجا آوريد عملى را که به آن ملامت مى‌نمائيد غير را. و نيز
«1» اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، باب فى عقوبات المعاصى العاجله، حديث اوّل.
«2» اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، باب الانصاف و العدل، حديث 14.
«3» همان مدرک، حديث 11.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 408
فرمود عدالت شيرين‌تر است از آبى که به تشنه رسد. چقدر وسيع است عدل هرگاه عدالت کند کسى در آن اگرچه کم باشد.
وَ بِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا: 9- و به عهد خدا که تاديه احکام شرع و ملازمت عدل است در آن يا به نذريکه نموده‌ايد وفا کنيد و به نهجى که از شارع به شما رسيده قيام نمائيد ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ: اين اوامر و نواهى را حق تعالى امر فرموده شما را به آن لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ: به جهت آنکه متذکر شويد و پند بگيريد که آنچه امر شده بجا آريد و آنچه نهى شده اجتناب کنيد. ابن عباس گويد «1»: اين آيات از محکمات است، نسخ نشده از آنها چيزى در جميع کتب سماويه، و آنها محرماتند بر بنى آدم به تمامه، و اينها ام الکتاب است، هر که عمل کند داخل بهشت شود، و هر که ترک کند داخل جهنم شود.