اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لا تَقرَبُوا مال‌َ اليَتِيم‌ِ إِلاّ بِالَّتِي هِي‌َ أَحسَن‌ُ حَتّي يَبلُغ‌َ أَشُدَّه‌ُ وَ أَوفُوا الکَيل‌َ وَ المِيزان‌َ بِالقِسطِ لا نُکَلِّف‌ُ نَفساً إِلاّ وُسعَها وَ إِذا قُلتُم فَاعدِلُوا وَ لَو کان‌َ ذا قُربي وَ بِعَهدِ اللّه‌ِ أَوفُوا ذلِکُم وَصّاکُم بِه‌ِ لَعَلَّکُم تَذَکَّرُون‌َ (152)
و نزديک مال يتيم نرويد مگر بطريقي که بهترين طرق باشد تا زماني که برسد بحد رشد و ايفاء کنيد در کيل و وزن زياد نگيريد و کم نفروشيد بعدل داد و ستد کنيد ما نفسي را مکلف نميکنيم مگر بمقدار طاقت و توانايي او و زماني که گفتيد پس بعدل بگوئيد و لو در خويشاوندان خود باشد و بعهد و قرارداد الهي وفا کنيد اينست که خداوند شما را وصيت فرمود براي اينکه متذکر شويد وَ لا تَقرَبُوا مال‌َ اليَتِيم‌ِ يعني تصرف در مال يتيم نکنيد حتي تصرفات جزئي که مفاد لا تقربوا است مثلا اگر زيد مرد و اولاد صغير دارد و قيّمي براي آنها معين نشده جايز نيست بر احدي وارد خانه شود براي حمل جنازه او حتي کساني که در خانه هستند واجب است فوري از خانه خارج شوند تا نزد مجتهد جامع الشرائط روند و از او اجازه تصرف بگيرند يا قيّم معين کند و باجازه قيّم تصرف کنند و مجتهد و قيم هم تا صرفه صغير نباشد نميتوانند اجازه دهند چه رسد بساير تصرفات.
اشکال- اولا تصرف در مال غير مطلقا جايز نيست وجه اختصاص بيتيم چيست و ثانيا تصرف در مال يتيم حتي بعد از بلوغ و رشد هم جايز نيست زيرا غصب است و حرام.
جواب- مفسرين گفتند وجه اختصاص بيتيم براي اهميت و شدت حرمت است لکن اينکه جواب تمام نيست زيرا آيه در مقام بيان محرمات است و همه اينها حرام است بلکه جواب هر دو اشکال اينست که تصرف در اموال ديگران يا در مال يتيم بعد از بلوغ و رشد مطلقا حرام نيست زيرا باذن صريح يا فحوي يا شاهد
جلد 7 - صفحه 243
حال جايز است تصرف و لو بر مالک نفعي نداشته باشد ولي در مال يتيم مطلقا جايز نيست نه باذن صريح و نه فحوي و نه شاهد حال و آيه مطلق است که هيچگونه تصرفي جايز نيست إِلّا بِالَّتِي هِي‌َ أَحسَن‌ُ که براي يتيم صرفه داشته باشد آنهم هر کسي نميتواند فقط ولي که جد پدري باشد يا قيم که پدر معين کرده باشد يا منصوب از قبل حاکم شرع باشد، و تعبير بتأنيث الّتي هي دون الذي هو با اينکه قرب مذکر است براي اينست که قرب انحايي دارد جميع انحاء آن حرام است الا انحايي که براي يتيم احسن باشد از حفظ مال و صرف نفقه و کسوه يتيم و برداشت قيّم اگر فقير باشد بمقدار معروف چنانچه ميفرمايد وَ مَن کان‌َ غَنِيًّا فَليَستَعفِف وَ مَن کان‌َ فَقِيراً فَليَأکُل بِالمَعرُوف‌ِ نساء آيه 6.
حَتّي يَبلُغ‌َ أَشُدَّه‌ُ شديد بمعني محکم است يعني بالغ در تصرفاتش محکم باشد صلاح و فساد را بفهمد سفيه نباشد رشيد باشد و از براي رشد حدّي معين نشده اشخاص مختلف هستند بسا بمجرد بلوغ رشد هم هست بسا سي سال هم ميرسد و هنوز رشد ندارد.
وَ أَوفُوا الکَيل‌َ وَ المِيزان‌َ بِالقِسطِ که يکي از معاصي کبيره بخس در مکيل و موزون است و عمل قوم شعيب بوده و عذاب بر آنها نازل شده بلکه مشتمل بر معاصي بسياري است از اشتغال ذمه و جنبه حق الناسي و عدم جواز تصرف در عوض و امروز معمول بسياري از کسبه هست هم کم‌فروشي ميکنند، هم زياد ميگيرند بايد بقسط داد و ستد کنند بلکه مستحب‌ّ است زياد بدهد و کم بگيرد و اينکه بخس در مکيل و موزون علاوه از حق اللّه و حق النّاس برکات را هم از مال برميدارد.
لا نُکَلِّف‌ُ نَفساً إِلّا وُسعَها اشاره به اينکه اينکه محرمات مذکور امر مشکل و صعب نيست و تکليف شاقي خداوند بر بنده‌گان قرار نداده مخصوصا دين مقدس اسلام که دين سمحه سهله است اگر مقايسه کنيد با تکاليف متوجه بر امم سابقه
جلد 7 - صفحه 244
خواهيد فهميد که دين اسلام چقدر سهل و آسان است الّا اينکه بعضي از روي جهالت کار را بر خود مشکل ميکنند در حديث است از حضرت صادق عليه السّلام فرمود
ان‌ّ الخوارج ضيقوا علي انفسهم بجهالتهم و ان‌ّ الدين اوسع من ذلک
در آيه شريفه ميفرمايد رَبَّنا وَ لا تَحمِل عَلَينا إِصراً کَما حَمَلتَه‌ُ عَلَي الَّذِين‌َ مِن قَبلِنا آخر سوره بقره.
وَ إِذا قُلتُم فَاعدِلُوا و زماني که کلامي بگوئيد بعدالت رفتار کنيد بر خلاف حق کلامي از شما صادر نشود مراعات اشخاص را نکنيد آنچه حق است بگوئيد وَ لَو کان‌َ ذا قُربي و لو پدر و مادر يا برادر و خواهر يا اولاد و احفاد يا ارحام و اقارب باشند در باب حکم و قضاوت بحق حکم کنيد، در باب شهادت بحق شهادت دهيد در باب هدايت و ارشاد بحق ارشاد کنيد، امر بمعروف کنيد، نهي از منکر نمائيد، کلام حق بگوئيد، زخم زبان نزنيد، سعايت و شماتت و نمامي و غيبت نکنيد، بندگان خدا را گمراه نکنيد، بضلالت نيندازيد، سب‌ّ و لعن مؤمن نکنيد فحاشي نکنيد و غير اينها.
اشکال- عدالت در همه جا لازم است چرا عدالت در افعال و اعمال را ذکر نفرموده فقط عدالت در اقوال را بيان نموده.
جواب- چون جملات قبل راجع بحقوق النّاس است لذا عدالت در اقوال هم از اينکه باب است و اگر ذکر افعال و اعمال شده بود فقط جنبه حقوق اللّه را شامل ميشد بعلاوه جمله بعد شامل عدالت در افعال ميشود که فرمود وَ بِعَهدِ اللّه‌ِ أَوفُوا زيرا عهد الهي يکي اينست که اطاعت شيطان نکنيد أَ لَم أَعهَد إِلَيکُم يا بَنِي آدَم‌َ أَن لا تَعبُدُوا الشَّيطان‌َ إِنَّه‌ُ لَکُم عَدُوٌّ مُبِين‌ٌ وَ أَن‌ِ اعبُدُونِي هذا صِراطٌ مُستَقِيم‌ٌ يس آيه 60 و 61، شامل جميع محرمات و واجبات ميشود. و يکي از اقسام عهد الهي باب نذر و عهد و قسم است که وفاء بآنها واجب و خلف آنها حرام بلکه کفاره دارد
جلد 7 - صفحه 245
و يکي حفظ امانت است و ردّ بصاحبش إِنّا عَرَضنَا الأَمانَةَ عَلَي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ الجِبال‌ِ فَأَبَين‌َ أَن يَحمِلنَها وَ أَشفَقن‌َ مِنها وَ حَمَلَهَا الإِنسان‌ُ احزاب آيه 72، و غير اينها از آيات.
ذلِکُم وَصّاکُم بِه‌ِ لَعَلَّکُم تَذَکَّرُون‌َ غافل از عهد الهي نشويد و فراموش نکنيد و دائما متذکر باشيد در باب وصاياي الهي و سفارشات او.