اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَم تُرِيدُون‌َ أَن تَسئَلُوا رَسُولَکُم کَما سُئِل‌َ مُوسي مِن قَبل‌ُ وَ مَن يَتَبَدَّل‌ِ الکُفرَ بِالإِيمان‌ِ فَقَد ضَل‌َّ سَواءَ السَّبِيل‌ِ (108)
(آيا ميخواهيد از پيغمبرتان سؤال کنيد مانند آنچه از موسي پيش از اينکه سؤال شد، و کسي که کفر را بدل ايمان بگيرد پس بتحقيق راه راست را گم کرده است.)
در توضيح مراد از اينکه آيه از تقديم اموري چند ناگزيريم:
امر اول: در باب معجزه رعايت اموري لازم است (چنانچه در کلم الطيب مجلد اول صفحه 249- 251 در طي دوازده امر بيان نموده‌ايم) و از آن جمله اينست که معجزه امري است بر خلاف عادت بشري و قواعد طبيعي و اصول فني و از اينجهت بخارق عادت از آن تعبير ميشود و بمحالات عقلي مانند (اجتماع نقيضين و ارتفاع نقيضين و نحو اينها و رؤيت حق بچشم ظاهري) تعلق نميگيرد، زيرا محالات عقلي قابل تحقق وجود نيستند.
و فعلي است از افعال خدا که بر اثبات نبوت مدعي نبوّت صادق بدست او جاري ميشود و لازم نيست که همه جا و همه وقت قدرت بر اتيان معجزه داشته باشد بلکه همين اندازه که حجت بر مردم تمام شود و بر صدق نبوت او رسا باشد کافي است اگر چه يک مرتبه باشد.
و خداوند حکيم بمقتضاي حکمت و مصلحت آنچه صلاح است و حقيقت و حقانيت دعوي نبي را اثبات ميکند در هر زمان بحسب استعداد مردم بدست انبياء جاري فرموده و لازم نيست که مطابق هواي نفس مردم باشد که هر کس هر چه بخواهد پيغمبر بياورد و مجلس نبي بتماشاخانه مبدل شده و ملعبه مردم گردد.
جلد 2 - صفحه 145
امر دوم- قوم موسي و بني اسرائيل از حضرت موسي غالبا اينکه نحو امور را که يا محال عقلي بوده يا مصلحت در وقوع آنها نبوده تقاضا مينمودند چنان که گفتند أَرِنَا اللّه‌َ جَهرَةً«1» و گفتند اجعَل لَنا إِلهاً کَما لَهُم آلِهَةٌ«2» و يا گفتند فَلَو لا أُلقِي‌َ عَلَيه‌ِ أَسوِرَةٌ مِن ذَهَب‌ٍ أَو جاءَ مَعَه‌ُ المَلائِکَةُ مُقتَرِنِين‌َ«3» و امثال اينها.
و بواسطه همين تقاضاهاي بيجا و بهانه جوييها و زير بار حق نرفتن دچار عذاب‌هاي سخت شدند.
امر سوم- مشرکين قريش و يهود زمان پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نيز از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بسا چنين تقاضاهايي را مينمودند، چنانچه از آيات سوره اسراء وَ قالُوا لَن نُؤمِن‌َ لَک‌َ حَتّي تَفجُرَ لَنا مِن‌َ الأَرض‌ِ يَنبُوعاً، أَو تَکُون‌َ لَک‌َ جَنَّةٌ مِن نَخِيل‌ٍ وَ عِنَب‌ٍ فَتُفَجِّرَ الأَنهارَ خِلالَها تَفجِيراً، الآيات«4» و سوره فرقان لَو لا أُنزِل‌َ إِلَيه‌ِ مَلَک‌ٌ فَيَکُون‌َ مَعَه‌ُ نَذِيراً، أَو يُلقي إِلَيه‌ِ کَنزٌ أَو تَکُون‌ُ لَه‌ُ جَنَّةٌ يَأکُل‌ُ مِنها الاية«5» و غير آنها استفاده ميشود.
بنا بر اينکه در اينکه آيه ملامت و توبيخ از آنها شده که اينگونه تقاضاهاي بيمورد نکنند که مانند قوم موسي «ع» گرفتار عذاب‌هاي سخت و غضب پروردگار شوند.
و ام منفصله و بمعني بل و همزه استفهام است يعني بل أ تريدون، و سؤال در اينجا بمعني توقع و تقاضاست و رسولکم مراد پيغمبر اسلام است.
وَ مَن يَتَبَدَّل‌ِ الکُفرَ بِالإِيمان‌ِ اينکه قسمت از آيه دلالت دارد بر اينکه اينکه نوع توقعات و تقاضاهاي بيمورد موجب کفر است چنانچه يهود بعد از ايمان
1- سوره بقره آيه 52
2- سوره الاعراف آيه 134
3- سوره زخرف آيه 53
4- آيه 90- 93
[.....]
5- آيه 8
جلد 2 - صفحه 146
بموسي کافر شدند و اينکه کفر کفر ضلالت است که بواسطه آن از جاده مستقيم حق خارج ميشوند.
فَقَد ضَل‌َّ سَواءَ السَّبِيل‌ِ ضل‌ّ گاهي بوسيله عن متعدي ميشود مثل ضل‌ّ عن الطريق و گاهي بدون آن، مانند ضل الطريق و سواء بمعني وسط و ميانه است و سواء سبيل کنايه از صراط مستقيم است که حد وسط در جميع امور ميباشد و دو طرف آن که افراط و تفريط است هر دو موجب ضلالت و گمراهي است و معني لم يهتد الي الصراط المستقيم است و ممکن است سواء بمعني غير، و الف و لام السبيل براي عهد، و مقصود سبيل حق، و سواء السبيل ظرف باشد يعني ضل في غير سبيل الحق، در غير راه حق گم شده است، و اينکه وجه بعيد است و ممکن است ضل بمعني جار عن الطريق يعني مال و عدل عنه، باشد يعني اينکه چنين اشخاص از راه حق بطرف باطل عدول نموده‌اند و اينکه معني بقرينه جمله قبل که وَ مَن يَتَبَدَّل‌ِ الکُفرَ بِالإِيمان‌ِ باشد انسب است.