اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَو تَقُولُوا لَو أَنّا أُنزِل‌َ عَلَينَا الکِتاب‌ُ لَکُنّا أَهدي مِنهُم فَقَد جاءَکُم بَيِّنَةٌ مِن رَبِّکُم وَ هُدي‌ً وَ رَحمَةٌ فَمَن أَظلَم‌ُ مِمَّن کَذَّب‌َ بِآيات‌ِ اللّه‌ِ وَ صَدَف‌َ عَنها سَنَجزِي الَّذِين‌َ يَصدِفُون‌َ عَن آياتِنا سُوءَ العَذاب‌ِ بِما کانُوا يَصدِفُون‌َ (157)
يا ميگفتند که اگر محققا نازل ميشد بر ما کتاب هراينه ما بيشتر هدايت ميشديم از طائفه يهود و نصاري پس براي رفع عذر شما بتحقيق آمد شما را بيّنه واضحه که قرآن باشد از جانب پروردگار شما و هدايت کننده و رحمت پس کي است ظالم‌تر از کسي که تکذيب کند بآيات الهي و اعراض کند از آنها و اعتناء نکند زود باشد جزاء دهيم کساني که اعراض و تکذيب کردند و دفع نمودند آيات ما را ببدترين عذاب بسبب آنچه که بودند اعراض و دفع ميکردند.
أَو تَقُولُوا عطف است بان تقولوا در آيه قبل يعني اگر قرآن نازل نشده بود ميگفتيد لَو أَنّا أُنزِل‌َ عَلَينَا الکِتاب‌ُ ما که فهممان زيادتر، زکاوتمان بيشتر عقلمان کامل‌تر، ادراکمان بهتر از يهود و نصاري است اگر بر ما نازل ميشد کتاب لَکُنّا أَهدي مِنهُم ما بهتر هدايت ميشديم از اينکه دو طائفه يهود و نصاري.
اشکال- بنا بر اينکه مفاد لازم ميآيد که پيشينيان آنها که قبل از نزول قرآن بودند ميتوانند باين اعذار معذور باشند و حجت بر آنها نباشد و بعذاب الهي معذب نباشند.
جواب- از زمان خلقت آدم تا آخرين روز دنيا حجت بر خلق تمام است هم حجت باطنيه که عقل باشد که رسول داخل است و هم حجت خارجيه که انبياء و اوصياء انبياء باشند که
(لو خلت الارض عن الحجة لساخت باهلها و لماجت باهلها)
و مخصوصا در اهل حجاز و بني اسمعيل دين مقدس حضرت ابراهيم عليه السّلام تا زمان بعثت خاتم النبيين صلّي اللّه عليه و آله و سلّم باقي بود حتي مأمور شد پيغمبر (ص) که متابعت کند ملت ابراهيم (ع) را ثُم‌َّ أَوحَينا إِلَيک‌َ أَن‌ِ اتَّبِع مِلَّةَ إِبراهِيم‌َ حَنِيفاً نحل آيه 124
جلد 7 - صفحه 252
124 و اوصياء حضرت ابراهيم عليه السّلام در ميانه آنها بودند تا زمان بعثت که آخرين آنها حضرت ابي طالب بود که ودايع انبياء را سپرد خدمت حضرت رسالت (ص) چنانچه در بني اسرائيل اوصياء حضرت عيسي (ع) بودند تا زمان بعثت و اينکه کلمات هم عذرتراشي و بهانه‌جويي بود عذر موجه نبود بر فرض قرآن هم نازل نشده بود پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بعد از بعثت و اقامه معجزه بر آنها واجب بود ايمان بياورند و اينکه عذر نيست که چرا بر ما کتاب نازل نشده، بسياري از انبياء کتاب بر آنها نازل نشده فقط اينکه چهار کتاب است تورات موسي، زبور داود، انجيل عيسي، قرآن محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و اگر تعميم دهيم صحف آدم، شيث، نوح و ابراهيم را هم شامل شود هشت کتاب ميشود ساير انبياء مثل اسمعيل، اسحق، يعقوب، يوسف، لوط، شعيب، سليمان، يحيي، زکريا و هزارها انبياء ديگر کتاب نداشتند بلکه اولو العزم هم نبودند و واجب بوده بر آنها متابعت از انبياء اولو العزم را کنند و اگر اينکه عذر موجه بود هراينه عجم را هم ميرسيد بگويند چرا بر ما کتاب نازل نشد ما که بمراتب از اعراب دوره جاهليت در کمالات علمي و صنعتي بالاتريم و هراينه حکماء را ميرسيد بگويند بخيال خود که ما اعرف کل ناس هستيم چرا بر ما کتاب نازل نشد و بالجمله نزول قرآن يک لطف و عنايتي بود که خدا باين امت داده و جلوگيري از اينکه بهانه جوييها.
فَقَد جاءَکُم بَيِّنَةٌ مِن رَبِّکُم که اينکه هم يکي از اسامي قرآن است بيّنه چون حقايق را واضح و بين مينمايد و حجت را بر خلق از هر جهت تمام ميکند تا قيامت وَ هُدي‌ً وَ رَحمَةٌ اما هدايتش يَهدِي لِلَّتِي هِي‌َ أَقوَم‌ُ اسري آيه 9، و اما رحمتش اشتمالش بر جميع نعم الهيه وَ إِن تَعُدُّوا نِعمَةَ اللّه‌ِ لا تُحصُوها ابراهيم آيه 37، نحل آيه 18.
فَمَن أَظلَم‌ُ مِمَّن کَذَّب‌َ بِآيات‌ِ اللّه‌ِ چون بالاترين ظلمها شرک بخدا است
جلد 7 - صفحه 253
إِن‌َّ الشِّرک‌َ لَظُلم‌ٌ عَظِيم‌ٌ لقمان آيه 12، بعلاوه ظلم بنفس که خود را مورد سخت‌ترين عذاب قرار دهد بعلاوه ظلم بغير که وَ صَدَف‌َ عَنها که اعراض و دفع و منع باشد و نگذارند ديگران را که هدايت شوند.
سَنَجزِي الَّذِين‌َ يَصدِفُون‌َ عَن آياتِنا خود را مهيّا کنند براي پاداش روز جزاء سُوءَ العَذاب‌ِ آن عذاب سخت و شديد که در ميان همه عذابهاي قيامت سوء است بِما کانُوا يَصدِفُون‌َ که معلوم ميشود که اينکه صدف آنها عذابش از شرک و تکذيب آيات سخت‌تر است.