اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
هَل يَنظُرُون‌َ إِلاّ أَن تَأتِيَهُم‌ُ المَلائِکَةُ أَو يَأتِي‌َ رَبُّک‌َ أَو يَأتِي‌َ بَعض‌ُ آيات‌ِ رَبِّک‌َ يَوم‌َ يَأتِي بَعض‌ُ آيات‌ِ رَبِّک‌َ لا يَنفَع‌ُ نَفساً إِيمانُها لَم تَکُن آمَنَت مِن قَبل‌ُ أَو کَسَبَت فِي إِيمانِها خَيراً قُل‌ِ انتَظِرُوا إِنّا مُنتَظِرُون‌َ (158)
آيا نظر دارند و انتظار دارند مگر اينکه بيايند آنها را ملائکه يا بيايد پروردگار تو يا بيايد پاره‌اي از آيات پروردگار تو روزي که ميآيد پاره‌اي از آيات پروردگار تو نفع نمي‌بخشد ايمان نفسي که تا کنون ايمان نياورده باشد يا کسب خيري در ايمان خود نکرده باشد بگو انتظار داشته باشيد محققا ما هم انتظار داريم اينکه آيه شريفه يکي از مشکلات آيات است لذا مفسرين تصرفات و تأويلاتي در آن کرده‌اند مثلا اتيان ملائکه را بملائکه قابضات ارواح يا ملکين در قبر يا ملائکه عذاب در قيامت حمل کرده‌اند و اتيان پروردگار را باتيان امر پروردگار يا عذاب او و امثال اينها و اتيان بعض آيات را بمثل ردّ شمس و طلوع از مغرب يا کنده شدن کوه و شکاف دريا و امثال اينها حمل کرده‌اند و اينکه تمحلات و تصرفات با اينکه تفسير برأي است خلاف ظاهر بلکه نص‌ّ آيه شريفه است و ما مطابق ظاهر آيه با شواهدي که از قرآن در موارد ديگر داريم بيان ميکنيم انشاء اللّه تعالي.
جلد 7 - صفحه 254
هَل يَنظُرُون‌َ نظر دارند يعني توقع دارند و تقاضا ميکنند و انتظار دارند إِلّا أَن تَأتِيَهُم‌ُ المَلائِکَةُ که ملائکه بر آنها بيايند يا رسول ملائکه باشند يا با رسول ملائکه باشند تا ما ايمان بياوريم چنانچه هر دو قسمت را در آيات ديگر تقاضا کردند وَ قالُوا لَو لا أُنزِل‌َ عَلَيه‌ِ مَلَک‌ٌ وَ لَو أَنزَلنا مَلَکاً لَقُضِي‌َ الأَمرُ ثُم‌َّ لا يُنظَرُون‌َ وَ لَو جَعَلناه‌ُ مَلَکاً لَجَعَلناه‌ُ رَجُلًا وَ لَلَبَسنا عَلَيهِم ما يَلبِسُون‌َ انعام آيه 8 و 9 فَلَو لا أُلقِي‌َ عَلَيه‌ِ أَسوِرَةٌ مِن ذَهَب‌ٍ أَو جاءَ مَعَه‌ُ المَلائِکَةُ مُقتَرِنِين‌َ زخرف آيه 53 تقاضاي فرعون أَو يَأتِي‌َ رَبُّک‌َ بسياري از مذاهب باطله مثل يهود و نصاري و مجوس بلکه فرقه ضالّه از مسلمين قائل بتجسم هستند و از براي خدا شکل و مکان و جسم و نزول و عروج معتقد هستند اينکه تورات رائج مزخرف را برداريد در بعد از طوفان نوح ميگويد خدا با ملائکه آمدند در شهر بابل و فرمود بملائکه تبلبل السنتهم در موضوع آدم خدا آمد در بهشت براي تفرج و آدم و حوّي در عقب درخت مخفي شدند که آنها را نبيند و خدا از سر شب تا بصبح با يعقوب کشتي گرفت و نصاري قائل بتثليث شدند و عيسي رفت پهلوي دست پدرش نشست، مجوس قائل بيزدان و اهرمن شدند يزدان خدا عرق کرد و از عرق او اهرمن شيطان پيدا شد، مجسمه مسلمين ميگويند فرداي قيامت ميآيد بر تخت خود مي‌نشيند و مؤمنين او را ميبينند قرآن در مورد بني اسرائيل ميفرمايد وَ إِذ قُلتُم يا مُوسي لَن نُؤمِن‌َ لَک‌َ حَتّي نَرَي اللّه‌َ جَهرَةً بقره آيه 52، پس همچه توقعي از مشرکين بعيد نيست که بگويند خداي تو بيايد بما بگويد بتو ايمان آوريم.
أَو يَأتِي‌َ بَعض‌ُ آيات‌ِ رَبِّک‌َ بقرينه جمله بعد مراد آثار عذاب است که اگر ما مشاهده کرديم بتو ايمان ميآوريم و جواب آنها اينست که پس از آثار عذاب ديگر ايمان فائده‌اي ندارد چنانچه بفرعون گفتند حَتّي إِذا أَدرَکَه‌ُ الغَرَق‌ُ قال‌َ آمَنت‌ُ أَنَّه‌ُ لا إِله‌َ إِلَّا الَّذِي آمَنَت بِه‌ِ بَنُوا إِسرائِيل‌َ وَ أَنَا مِن‌َ المُسلِمِين‌َ آلآن‌َ وَ قَد عَصَيت‌َ قَبل‌ُ
جلد 7 - صفحه 255
وَ کُنت‌َ مِن‌َ المُفسِدِين‌َ يونس آيه 90 و 91، لذا در جواب اينکه جمله اخير ميفرمايد يَوم‌َ يَأتِي بَعض‌ُ آيات‌ِ رَبِّک‌َ لا يَنفَع‌ُ نَفساً إِيمانُها لَم تَکُن آمَنَت مِن قَبل‌ُ چنانچه بعد از معاينه ديگر جاي توبه نيست وَ لَيسَت‌ِ التَّوبَةُ لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السَّيِّئات‌ِ حَتّي إِذا حَضَرَ أَحَدَهُم‌ُ المَوت‌ُ قال‌َ إِنِّي تُبت‌ُ الآن‌َ نساء آيه 22، و اشاره باين موضوع دارد جمله أَو کَسَبَت فِي إِيمانِها خَيراً پس مفاد اينکه دو جمله اينست که پس از آثار عذاب نه ايمان فائده دارد و نه توبه از معاصي قبول ميشود چنانچه ميفرمايد إِنَّمَا التَّوبَةُ عَلَي اللّه‌ِ لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُم‌َّ يَتُوبُون‌َ مِن قَرِيب‌ٍ نساء آيه 21 قُل‌ِ انتَظِرُوا إِنّا مُنتَظِرُون‌َ بگو شما انتظار عذاب داشته باشيد ما هم انتظار داريم مشاهده کنيم کيفر شما را«1» هذا ما عندنا و اللّه العالم بحقائق کلامه.