اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَدَّ کَثِيرٌ مِن أَهل‌ِ الکِتاب‌ِ لَو يَرُدُّونَکُم مِن بَعدِ إِيمانِکُم کُفّاراً حَسَداً مِن عِندِ أَنفُسِهِم مِن بَعدِ ما تَبَيَّن‌َ لَهُم‌ُ الحَق‌ُّ فَاعفُوا وَ اصفَحُوا حَتّي يَأتِي‌َ اللّه‌ُ بِأَمرِه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ (109)
(آرزو ميکنند بسياري از اهل کتاب که شما را بعد از ايمانتان بکفر برگردانند از روي حسدي که از خودشان نسبت بشما دارند بعد از آنکه حق براي آنان آشکارا شده، پس عفو کنيد و درگذشت نمائيد تا امر خدا بيايد، همانا خدا بر هر چيز تواناست)
جلد 2 - صفحه 147
«ودّ» بمعني تمني است و کَثِيرٌ مِن أَهل‌ِ الکِتاب‌ِ را بعضي از مفسرين يحيي إبن اخطب و برادرش ابي ياسر و يا بکعب بن اشرف، و بعضي بدو نفر ديگر از يهود تعبير نموده‌اند ولي صدق کثير بر اينها درست نيايد مگر باعتبار مرءوسين و همدستان آنها، و کلمه لو در لَو يَرُدُّونَکُم گفتند مصدريه و بجاي ان است زيرا چنانچه از نحاة نقل شده لو بعد از ودّ و يود مصدريه و بدل ان است ولي در جايي که مدخول آن بعيد الحصول و يا ممتنع في نفسه، يا ممتنع بحسب عادت باشد مانند همين مورد و بسياري از آيات ديگر، و کفارا مفعول دوم يردونکم ميباشد و حسدا مفعول له براي ودّ است يعني اينکه آرزو از روي حسديست که نسبت بشما دارند و اينکه حسد يا نسبت بنبي اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است براي آنکه ديدند مردم باو گرويدند و قدرت و سلطنت بر يهود پيدا نمود از اينجهت آرزو ميکردند که مسلمين از دور او متفرق شوند و اينکه قدرت و سلطنت از او سلب شود و يا براي اينکه بود که چرا نبوت از ميان آنها خارج شد و يا نسبت بمسلمين بود که مورد عنايات و الطاف و نصرت حق واقع شده و بعزت و شرافت و عظمت و قدرت رسيدند و يهود مقهور و ذليل و خوار گرديدند، و حسد بمعني اراده زوال نعمت از محسود است اعم از اينکه حاسد اينکه نعمت را براي خود بخواهد يا نخواهد و اينکه از صفات بسيار بد است و آيات و اخبار در ذم‌ّ آن بسيار است که بشمه از آنها در مجلد اول اينکه کتاب صفحه 338 اشاره نموديم و آنچه از مجموع آنها استفاده ميشود شخص حسود معترض بخدا و مخالف با قضاء و منکر عدل الهي است و انعام او را بر خلاف حکمت و مصلحت ميداند و حسود نه تنها ضرري بمحسود خود نميتواند برساند بلکه هميشه مغموم و محزون بوده و خودش خودش را مي‌خورد و موجب ارتفاع درجات و ازدياد حسنات محسود و حبط و از بين رفتن عبادت و حسنات خود ميشود.
جلد 2 - صفحه 148
و قيد مِن عِندِ أَنفُسِهِم ظاهرا اشاره باينست که منشأ اينکه حسد، حقد و عداوت و عصبيت و عناد و رذائل نفساني که در قلوب يهود مکمون است و منشأ خارجي ندارد، بنا بر اينکه متعلق بحسدا ميباشد نه متعلق بودّ چنانچه بعضي مفسرين گفته‌اند، و بعضي گفتند اينکه جمله ردّ بر يهود است که نسبت معاصي را بخدا ميدهند و خداوند در مقام تکذيب آنان ميفرمايد اينکه حسد منسوب و مستند بخود آنهاست، و اينکه سخن درست نيست زيرا يهود بنص‌ّ قرآن تفويضي هستند قالَت‌ِ اليَهُودُ يَدُ اللّه‌ِ مَغلُولَةٌ«1» و اينکه عقيده جبريه است.
مِن بَعدِ ما تَبَيَّن‌َ لَهُم‌ُ الحَق‌ُّ يعني اينکه آرزو و تمناي ارتداد مسلمين را بعد از آن ميکنند که حق براي آنها ثابت شده و فهميده‌اند که رسالت نبي اکرم و دين اسلام از جانب خداوند تبارک و تعالي است و البته تا اينکه معني براي آنها ثابت نشده باشد جاي حسد نيست زيرا حسادت در موقعي صادق آيد که به‌بيند محسودش متنعم بنعمتي است و او تمناي زوال آن را بکند و اگر نعمتي نه‌بيند حسد موردي ندارد.
فَاعفُوا وَ اصفَحُوا حَتّي يَأتِي‌َ اللّه‌ُ بِأَمرِه‌ِ مفسرين گفتند اينکه آيه بآيات قتال منسوخ شده مانند قاتِلُوا الَّذِين‌َ لا يُؤمِنُون‌َ بِاللّه‌ِ وَ لا بِاليَوم‌ِ الآخِرِ الاية«2» و فَاقتُلُوا المُشرِکِين‌َ حَيث‌ُ وَجَدتُمُوهُم«3» و خبري در مجمع البيان از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده که فرموده «
لم يؤمر رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بقتال و لا اذن له فيه حتي نزل جبرئيل بهذه الاية (اذن للذين يقاتلون بانهم ظلموا) و قلّده سيفا
» ولي ظاهرا مفاد آيه بقرينه حَتّي يَأتِي‌َ اللّه‌ُ بِأَمرِه‌ِ نظر باين معني دارد
1- سوره مائده آيه 69
2- سوره توبه آيه 29
3- سورة التوبة آيه 5
جلد 2 - صفحه 149
فعلا که شما مسلمانان از لحاظ عده و عده ضعيف هستيد بايد نسبت بفلتات حسد اهل کتاب در خورد و گذشت نموده و در مقام تلافي برنيائيد تا خداوند قدرت و شوکت بشما عنايت فرمايد و حکم جهاد برسد و از آنها انتقام بکشيد و خبر مروي از حضرت باقر عليه السّلام نيز بيش از اينکه دلالت ندارد بنا بر اينکه آيه نظير آيه شريفه وَ لا تَعجَل بِالقُرآن‌ِ مِن قَبل‌ِ أَن يُقضي إِلَيک‌َ وَحيُه‌ُ«1» ميباشد و عفو بمعني ترک مؤاخذه و صفح بمعني گذشت است و اينکه دو قريب المعني هستند إِن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ اينکه جمله در مقام تسليت و دلداري مسلمين است که خداوند قادر است به اينکه بشما نيرو و قوّت عنايت فرمايد و دفع شرّ آنها را از شما بنمايد.