اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ الوَزن‌ُ يَومَئِذٍ الحَق‌ُّ فَمَن ثَقُلَت مَوازِينُه‌ُ فَأُولئِک‌َ هُم‌ُ المُفلِحُون‌َ «8» وَ مَن خَفَّت مَوازِينُه‌ُ فَأُولئِک‌َ الَّذِين‌َ خَسِرُوا أَنفُسَهُم بِما کانُوا بِآياتِنا يَظلِمُون‌َ «9»
و موازنه اعمال در روز قيامت حق و ثابت است پس کسي که سنگين باشد موازين اعمال صالحه او پس اينها کساني هستند که رستگار شدند، و کسي که سبک باشد موازين او پس آنها کساني هستند که زيان‌کار شدند بنفوس خود بسبب آنچه که
جلد 7 - صفحه 275
بودند بآيات ما ظلم ميکردند.
کلام در باب ميزان طويل الذيل است: اولا در اثبات و حقيت او، ثانيا در کيفيت و حقيقت آن، ثالثا در رفع اشکال آن، رابعا در چيزهايي که موازنه ميشود، خامسا در اشخاصي که براي آنها نصب ميشود و کساني که نصب نميشود.
اما اثبات و حقيت آن از ضروريات دين اسلام است و واجب است اعتقاد بآن و منکر آن از ربقه اسلام خارج و نصوص قرآن بر طبق آن قائم است مثل همين آيه وَ الوَزن‌ُ يَومَئِذٍ الحَق‌ُّ و آيه شريفه وَ نَضَع‌ُ المَوازِين‌َ القِسطَ لِيَوم‌ِ القِيامَةِ انبياء آيه 48، و آيه شريفه فَأَمّا مَن ثَقُلَت مَوازِينُه‌ُ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ وَ أَمّا مَن خَفَّت مَوازِينُه‌ُ فَأُمُّه‌ُ هاوِيَةٌ قارعة آيه 5 و 6، و غير اينها از آيات و اخبار هم در اينکه باب فوق تواتر است.
و اما کيفيت و حقيقت آن کلمات مفسرين و متکلمين و اخبار مختلف است بعضي گفتند عدل است چنانچه در احتجاج از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده، و بعيد نيست که آيه وَ نَضَع‌ُ المَوازِين‌َ القِسطَ هم اشاره باين معني باشد و بعضي گفتند مجازات است چنانچه در تفسير علي إبن ابراهيم قمي است که گفتند متون اخبار است و بعضي گفتند مراد قلت حساب و کثرت آن است چنانچه در احتجاج نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده، و بعضي گفتند ظهور قدر مؤمن و خواري کافر است چنانچه مي‌گويي فلان آدم سنگين است و فلان سبک است، و بعضي گفتند مراد انبياء و اوصياء هستند چنانچه در کافي و غير آن از حضرت صادق عليه السّلام است که فرمود
هم الانبياء و الاوصياء
و در کفاية الموحدين است که فرمود
نحن الموازين
و بعضي گفتند موازنه نفوس است و اشخاص چنانچه در تفاسير عامه است و بعضي گفتند ترازو است داراي دو کفه کفه حسنات و کفه سيّئات و بر طبق اينکه هم اخباري داريم.
جلد 7 - صفحه 276
و تحقيق کلام آنکه ميزان هر چيزي مناسب خود او است مثلا ميزان در قضايا علم منطق است و لذا تعبير بعلم ميزان ميکنند و ميزان بنّايي شاقول است و هکذا و از اينکه آيه شريفه استفاده ميشود که فرمود وَ الوَزن‌ُ يَومَئِذٍ الحَق‌ُّ فَمَن ثَقُلَت مَوازِينُه‌ُ الاية اينکه هر انساني موازيني دارد يک ميزان نيست بنا بر اينکه انبياء و اوصياء و مخصوصا امير المؤمنين و ائمه طاهرين عليهم السّلام ميزان حق و باطل هستند، قرآن ميزان اعمال، عدل ميزان اخلاق، دستورات اخبار ميزان صحت و فساد و هکذا و باين بيان ممکن است جمع بين اقوال و اخبار و اللّه العالم.
و اما اشکال در ميزان به اينکه عمل فعلي است يا قولي از انسان صادر ميشود قابل موازنه نيست و بعضي بوجوهي جواب داده‌اند بعضي گفتند اعمال مجسم ميشود بصورت زيبا و صورت کريه، و بعضي گفتند نامه اعمال را موازنه ميکنند و بعضي گفتند بصورت جواهر نوراني و اشياء ظلماني ميشود لکن حق در مقام اينست که اصلا وقعي از براي اينکه اشکال نيست زيرا اينکه اشکال اولا متوجه ميشود بقول اخير که ترازو باشد نه ساير اقوال، و ثانيا ميزان هر چيزي مناسب خود او است و ثالثا افعال و اقوال در ظرف هوي باقي است از بين نميرود و فرداي قيامت ظاهر ميشود و اما آنچه موازنه ميشود از پاره‌اي از آيات استفاده ميشود که فقط حسنات است زيرا مراد از ثقلت ثقل حسنات است و مراد از خفت خفة آنها که او موجب فلاح و اينکه مورث خسران است مگر آنکه بگوئيم ثقل و خفة نسبي است يعني ثقلت حسناته علي سيّئاته و خفت حسناته علي سيّئاته چنانچه از بعض اخبار ممکن است استفاده نمود.
و اما کساني که براي آنها نصب موازين ميشود مي‌گوييم اهل محشر چهار دسته ميشوند: 1- مشرکين و کفار و مخالفين و ارباب ضلال و بالجمله غير اهل ايمان از براي آنها نصب ميزان نميشود چون حسناتي ندارند که موازنه شود زيرا
جلد 7 - صفحه 277
ايمان شرط صحت کليه اعمال است و در کافي از حضرت زين العابدين عليه السّلام فرمود
اعلموا عباد اللّه ان‌ّ اهل الشرک لا ينصب لهم الموازين و لا ينشر لهم الدواوين و انما يحشرون الي جهنم زمرا
و در احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده فرموده
ائمة الکفر و قادة الضلالة فاولئک لا يقيم لهم يوم القيمة وزنا
دسته 2- اخيار و صلحاء از دوستان اهل بيت عليهم السّلام که بي‌گناه وارد محشر شوند که آنها هم براي آنها نصب ميزان نميشود چنانچه شيخ صدوق (ره) از ابي سعيد خدري از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت فرموده که فرمود در دوستي اهل بيت من بيست خصلت است ده خصلت در دنيا و ده در آخرت، اما ده خصلت دنيا: 1- زهد 2- حرص بر عمل خير 3- ورع در دين 4- رغبت در عبادت 5- توبه قبل از موت 6- نشاط در قيام شب 7- يأس از ما في يد النّاس 8- حفظ اوامر و نواهي الهي 9- بغض دنيا 10- سخاوت. اما ده خصلت آخرت 1- نامه عمل براي او باز نکنند 2- ميزان نصب نکنند 3- کتابش بيمين او داده شود 4- برائت از آتش براي او نوشته شود 5- صورتش سفيد باشد 6- حلل بهشتي باو پوشانند 7- شفاعت او را در صد نفر از اهل بيتش قبول کنند 8- خداوند باو نظر رحمت کند 9- تاج بهشتي بر سرش گذارند 10- بي‌حساب داخل بهشت شود دسته 3- کساني که اعمال صالحه آنها سنگين باشد فَمَن ثَقُلَت مَوازِينُه‌ُ فَأُولئِک‌َ هُم‌ُ المُفلِحُون‌َ.
دسته 4- آنهايي که معاصي آنها غالب و اعمال صالحه سبک باشد وَ مَن خَفَّت مَوازِينُه‌ُ فَأُولئِک‌َ الَّذِين‌َ خَسِرُوا أَنفُسَهُم تجارت بسا نفع دارد که بر سرمايه افزوده ميشود ربحش گويند و اگر از سرمايه نقصان پيدا کند خسرانش گويند و اگر نه نفع و نه خسران داشته باشد باصطلاح راست و مايه جسته، سرمايه انسان عمر است اگر مصرف عبادت کرد ربح و نفع و فلاح است که بهشت و سعادت است و اگر
جلد 7 - صفحه 278
مصرف معاصي کرد خسران و جهنم است و البته همچه کسي ظالم بنفس خود است و بآيات و احکام و دستورات الهي و همين ظلم سبب خسران او است لذا ميفرمايد بِما کانُوا بِآياتِنا يَظلِمُون‌َ باء سببيت است.