تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَدَّ کَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ يَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِکُمْ کُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (109)
شأن نزول: چون در واقعه احد مسلمانان شکست خوردند، دو نفر يهودى
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 228
به عمار ياسر و حذيفه يمانى گفتند: اگر پيغمبر شما حق بودى شکست وارد نشدى، برگرديد و به دين ما درآيد. عمار گفت: شما تجويز مى‌کنيد نقض عهد را؟ گفتند: خير، نقض عهد امر عظيمى است. عمار گفت: ما عهد کرديم که از دين اسلام برنگرديم. يهودى گفت: اين مرد به سبب کم عقلى دين ما را گذاشته تابع اسلام شده. عمار گفت: رضيت باللّه ربّا و بالإسلام دينا و بمحمّد نبيّا و بالقرآن کتابا و بالکعبة قبلة و بالمؤمنين اخوانا پس هر دو خدمت پيغمبر واقعه را خبر دادند، حضرت در حق آنها دعا و در حق کفار نفرين نمود؛ آيه شريفه نازل شد: «1» وَدَّ کَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ: دوست دارند بسيارى از اهل کتاب، مراد يهودند. لَوْ يَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِکُمْ کُفَّاراً: برگردانند شما را اى مؤمنان بعد از ايمان آوردن شما به کفر. مراد عمار و خذيفه‌اند، يعنى مى‌خواهند شما را از ايمان به کفر برگردانند. حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ: دوست داشتن آنها کفر شما را به جهت حسدى است که بروز کرده از نفسهاى آنها، يعنى حسد به مقتضاى طبع آنها است نه به امر کسى؛ و علت حسد آنها به سبب انتقال نبوّت و رياست بود از ايشان به اولاد حضرت اسمعيل عليه السلام. و ندانستند که حسد موجب سوزش جگر حاسد و رفع درجه محسود و شهرت فضل و مناقب او گردد نزد مردمان در وقت تذکر حاسدان آن را از روى غيظ و حرمان.
مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُ: بعد از آنکه روشن گشت براى ايشان آنچه راست و حق است، يعنى رسالت حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلم و حقيقت قرآن و صحت دين اسلام به سبب معجزات باهرات و صفات مذکوره در تورات برايشان محقق و مبرهن گرديد، آنها به جهت حسد امتناع نموده و مى‌خواهند مؤمنين را هم به کفر برگردانند. فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا: پس عفو کنيد و درگذريد اى مسلمانان از عقوبت يهودان و
«1» منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 257.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 229
قتال و جدال با آنان، و رو بگردانيد از تعرض آنها. حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ:
تا اينکه بياورد خدا امر خود را که آن اذن است بر قتال آنها و جزيه گرفتن.
از ابن عباس منقول است که اين آيه منسوخ است به آيه قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ. و نزد بعضى به آيه قتال. و جمعى گفته‌اند: در منسوخيت آن تأمل است، زيرا امر به عفو صفح از ايشان مطلق نيست. إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ: بدرستى که خداى تعالى بر همه چيز قادر است، پس قادر خواهد بود بر عذاب آنان.
تبصره: امر به عفو و صفح، ابتدا به جهت کثرت قبايل و عشاير و استيلاى کفار و ضعف و قلت مسلمانان بود؛ چون قضيه بعکس شد، آيه قتال نازل شد. از حضرت باقر عليه السلام مروى است که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم مأمور به قتال نشد تا آنکه جبرئيل نازل شد به آيه أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ، و تيغى از آسمان آورد و بر گردن پيغمبر نهاد.