تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ ما مَنَعَکَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ «12»
قالَ ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ: فرمود خداى تعالى ابليس را چه چيز منع کرد تو را اينکه سجده کنى آدم را، إِذْ أَمَرْتُکَ: وقتى که امر فرمودم.
نکته: مفسر بلاغى فرمايد: تدبر در اين آيه و سوره «ص» شهادت دهد به اينکه: «لا» در «لا تسجد» زائد نيست، بلکه به جهت اشاره است به امرى که تصريح فرموده در سوره «ص». بيانش آنکه: فعل گاهى براى آن مانعى است مانند ضد آن يا غفلت يا عجز يا کسالت، و گاهى براى آن داعى يا حاملى است بر ترک آن و مخالفت امر. فرمود خداى تعالى از جهت انکار و توبيخ در سوره «ص» از مانع: ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ، و از سبب و حامل بر مخالفت: أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِينَ، و اشاره فرمود در اين آيه به وجود «لا» به سؤال از سببى که او را بر معصيت حمل نمود بعد از سؤال از مانع. پس کأنّ فرمايد: چه چيز منع نمود تو را از سجده و چه واداشت تو را بر اينکه سجده نکنى. و لذا جواب در هر دو مقام بيان سبب حمل واقع شده نه علت مانع.
قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ: گفت ابليس در جواب، من بهترم از آدم. اين جواب از حيثيت معنى است که استبعاد نموده گفت: چگونه مثل من را به سجده آدم امر فرمايد. پس حقيقت معنى آنکه: من از او بهترم و نيکو نيست فاضل، سجده مفضول کند. پس به چه وجه سجده او نمايم. بعد در تعليل تفضيل خود گفت:
خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ: خلق کردى مرا از آتش که جوهر نورانى علوى است، وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ: و خلق نمودى آدم را از گل که جسم ظلمانى سفلى است.
تبصره: شيطان خطا نموده در کلام خود به وجوهى: 1- فضيلت را به اعتبار عنصر ملاحظه کرد. و اگر به اعتبار فاعل که: خَلَقْتُ بِيَدَيَ، و به سبب حقيقت که: نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي*، اشاره است نظر نمودى، دانستى که خيريت و فضيلت
جلد 4 صفحه 20
آدم را مى‌باشد نه او. 2- قياسش در افضليت آتش از خاک باطل بود، زيرا آتش خائن است که هر چه بدو دهند نيست گرداند، و خاک امين که هر چه در آن محتوى کنند نگاهدارد. و مسلم تمام، امين از خائن بهتر باشد. 3- آتش علوّ و تکبر دارد به خلاف خاک متواضع و فروتنى، که پايمال هر عالى و دون است. و محقق کل است که متواضع از متکبر اشرف خواهد بود. 4- خاک نقش پذيرفت که: کَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ، و آتش نقش معرفت سوزاند چنانچه نقش معرفت ابليس سوخت که: فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ.
احاديث وارده:
1- در کافى از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که: ابليس قياس کرد خود را به آدم پس گفت: خلق فرمودى مرا از آتش و آدم عليه السّلام را از خاک و اگر قياس مى‌نمود جوهر مخلوقه آدم را به آتش، هر آينه بود آن جوهره نورانى‌تر از آتش. «1» 2- فرمود: ملائکه گمان داشتند ابليس از ايشان است و حال آنکه در علم الهى نبود از آنها پس ظاهر نمود آنچه در نفس او بود از حميت و گفت: من از آتش و آدم از خاک است. «2» 3- مروى است: داخل شد ابو حنيفه بر حضرت صادق عليه السّلام فرمود:
اى ابو حنيفه به من رسيده قياس مى‌کنى. گفت: بلى. فرمود: قياس نکن، اول قياس کننده ابليس بود وقتى که گفت خلق نمودى مرا از آتش و آدم عليه السّلام را از خاک، قياس کرد بين خاک و آتش، و اگر قياس مى‌نمود نوريت آدم به نوريت نار، مى‌شناخت فضل بين آن دو و صفاء يکى را بر ديگرى. «3» 4- در حديثى طويل فرمود: اول معصيتى که ظاهر شد انانيت ابليس لعين بود وقتى که خدا امر فرمود ملائکه را به سجده آدم. پس سجده نمودند و ابا کرد لعين. حق تعالى طرد فرمود او را از جوارش و لعن نمود او را و ناميد رجيم، و قسم
«1» اصول کافى، کتاب العلم، جلد اوّل، صفحه 58، حديث 18.
«2» بحار الانوار، جلد 63 صفحه 220، حديث 59 (طبع اسلاميه)- اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، جلد 2، صفحه 308، حديث 6.
«3» اصول کافى، کتاب العلم، جلد اوّل، صفحه 58، حديث 20.
جلد 4 صفحه 21
ياد کرد به عزت خود قياس نکند کسى در دين مگر قرين نمايد او را با دشمنش ابليس در درک اسفل نار.
5- فرمود: دروغ گفت ابليس که خلق نفرموده خدا او را مگر از خاک، زيرا فرمود: الَّذِي جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً: آن ذاتى که قرار داد از براى شما آتش را از درخت سبز به تحقيق خلق نمود او را از اين نار و از اين شجره، و شجر اصلش از خاک است. «1»