تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِينَ «17»
ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ: پس بيايم بديشان از پيش روى آنها، يعنى در امر آخرت، و وسوسه نمايم که بعث و حشر و قيامت و بهشت و جهنم نيست و انبياء براى نظام عالم اين وعد و وعيدها را جعل نموده؛ (نعوذ باللّه من هذه العقيدة الضالّة المضلّه). وَ مِنْ خَلْفِهِمْ: و از عقب ايشان، يعنى از قبل دنيا و آن را زينت و جلوه دهم در نظرشان تا فريب خورده مشغول به دنيا و مستغرق در شهوات آن شوند. بر اين منوال، عمر شريف به نهايت رسد، و کوس الرحيل زده شود، و دست تهى بى زاد و توشه سفر آخرت را نمايد با حسرت.
الا اى که عمرت به هفتاد رفت
مگر خفته بودى که بر باد رفت
قيامت که بازار مينو نهند
منازل به اعمال نيکو دهند
وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ: و از طرف راست ايشان، از جهت حسنات، و ايشان را به عجب و ريا و سمعه و شهوت انداخته اعمالشان را فاسد کنم. وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ: و از طرف چپ ايشان. در منهج- از امام محمد باقر عليه السّلام از اين آيه سؤال نمودند فرمود: معنى لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ آنکه کار آخرت را بر دل و چشم ايشان خوار و بى‌مقدار گردانم، وَ مِنْ خَلْفِهِمْ ايشان را وسوسه کنم
«1» تفسير عيّاشى، جلد 2، صفحه 9، حديث 6.
«2» تفسير عيّاشى، جلد 2، صفحه 9، حديث 7.
جلد 4 صفحه 25
تا مال جمع کنند و به آن بخل ورزند و زکات ندهند تا از بهر وارثان بماند، وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ کار دين بر آنها تباه و ايشان را بر هواى نفس بدارم.
تحقيق: حکماى اسلامى فرموده‌اند: در بدن چهار قوه موجب فوات سعادت روحانيه است: 1- قوه خياليه، که جمع شود در آن و مثل محسوسات. و محل او بطن مقدم دماغ، و بسوى اين اشاره نمود به: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ. 2- قوه وهميه، که حکم نمايد در غير محسوسات به احکام مناسب محسوسات. و محلش بطن مؤخر دماغ است، و بسوى اين اشاره نمود به: وَ مِنْ خَلْفِهِمْ. 3- قوه شهوت، محلش کبد طرف راست بدن اشاره به آن است: وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ. 4- قوه غضب، منشأش قلب طرف چپ بدن: وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ اشاره به آنست پس شيطان مادامى که استعانت نکند به يکى از اين قواى اربعه، قادر بر القاء وسوسه نخواهد بود.
رفع شبهه: اگر کسى گويد: ابليس و جن که وجود حقيقى دارند چرا محسوس و مشهود نشوند؟
اما جواب منوط به مقدمه‌اى باشد و آن اينست که: نزد متکلمين، ملائکه اجسام لطيفه مجرده، متشکل شوند به اشکال مختلفه، شأن آنها محض خير و طاعت، و علم و قدرت بر اعمال، و طى مسافت بعيده سريعا؛ و جن هم چنين است الا اينکه بعض آنها مطيع و بعضى عاصى شوند. و اما شياطين شأنشان محض شر است خلاف آن دو؛ و حقيقت آنها باتفاق حکما و علماء ثابت شده.
حال گوئيم:
اولا: بنى آدم از عناصر اربعه کثيفه مشهوده محسوسه مخلوق شده، پس به اشخاص ذى اجسام کثيفه، چگونه اشياء لطيفه غير جنسيه به حالت خود مشهود، و محسوس ما تواند شد.
ثانيا: وجود شى‌ء، مستلزم رؤيت و درک نمى‌باشد؛ چه بسيار اشياء و بلاد در اربع جهات ديده نشدند، و عدم ديدار و ادراک شى‌ء، دليل بر عدم وجود حقيقت او نمى‌شود.
ثالثا: در ابدان خود، امراض و اخلاط اربعه و سلول موجود، و شخص آنها را به عيون الرأس مشاهده نکند، همچنين ابليس و جن.
رابعا: بسا مسموع و بعضى مشهود شده که ملموس و مصروع جنى، زبانش
جلد 4 صفحه 26
بند و حالات غريبه از او مشاهده شود مانند بدن منکوس که سرش به زمين و بدن و پاها به هوا مستقيما و به سبب دعا و تلاوت آيات الهى و رقيات آن حال بر طرف و سالم گرديده.
خامسا: مجمع عليه، کلّ انبياء و ائمه؛ و اجماع امت است بر وجود جن و ابليس، و آيات قرآنى و اخبار نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دال است بر آن.
سادسا: بعض قوى انظار، ستارگان را به سبب حدّت باصره در روز و هلال را در شب 29 مشاهده کنند، اما اکثر، آن را معاينه نکنند؛ پس عدم رؤيت، دليل بر عدم وجود کواکب در روز و هلال در شب 29 نمى‌شود. و از اين قبيل نظائر بسيار است.
وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِينَ: و تو نمى‌يابى اکثر آدميان را شکر کنندگان نعماء تو، يعنى با وجود مشاهده نعم روحانى و جسمانى در نفوس خود و در خارج، هر آينه منعم را معترف و متشکر نگردند. ابن عباس گويد:
نمى‌يابى تو بيشتر ايشان را موحدين، يا نيابى اکثر آنها را مؤمنين.