تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعِينَ «18»
وقتى که شيطان به مقام ربوبى عرض کرد من چنين و چنان مى‌کنم:
قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً: خطاب از مصدر الهى رسيد بيرون رو از بهشت يا از مقامات عاليه يا از سماوات يا از ميان ملائکه به حالت مذموم و مطرود و معيوب و مرحوم از رحمت.
لطيفه: تکرار خطاب اخرج، آن است که خطاب اولى در مقابل استعلاى او صادر شد که: فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِينَ، گويا تو عالى نيستى و از جمله صاغرين و دنى هستى، و خطاب ثانى به مقام اظهار افعال خود در اغواء بنى آدم وارد شد. اين اخراج ثانى تأکيد اول باشد، چنانچه اين گونه خطاب از سلطان
جلد 4 صفحه 27
در مقام قهر به مجرم صادر شود که بالمره از قرب سلطانى محروم است.
لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ: هر آينه به خدا قسم هر که متابعت و پيروى کند تو را از اولاد آدم و جن، لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعِينَ: هر آينه البته پر مى‌کنم جهنم را از شماها بتمامه، يعنى تو و تابعان تو. اين کلام غايت تهديد و وعيد است فرزندان آدم عليه السّلام را از متابعت شيطان. آيه شريفه دال است بر آنکه مبتدعين و گمراهان از صراط مستقيم داخل جهنم شوند تمام آنها از تابعين و متبوعين ابليس، لکن عذاب متبوع ضال شديدتر از تابع باشد.
معانى الاخبار- ابن بابويه رضوان اللّه عليه روايت نموده از حلبى: قلت لا نى عبد اللّه عليه السّلام ادنى ما يکون به العبد کافرا؟ قال عليه السّلام: ان يبتدع شيئا فيتولّى عليه و يبرء ممّن خالفه. «1» عرض کردم خدمت حضرت صادق عليه السّلام کمتر چيزى که به سبب آن، بنده کافر گردد. فرمود: اينکه بدعت گذارد چيزى را، پس دوستى نمايد بر آن و تبرى کند از کسى که مخالفت آن نمايد.
رفع شبهه: اگر کسى گويد: ابليس چگونه در آتش متأثر شود زيرا جنس را در جنس تأثر نيست؟
جواب اينست که: بسيارى از حکماء الهيين و اساطين متکلمين مفسرين، تصريح نموده که ابليس از عنصر ناريه خالص خلق نشده، بلکه از عناصر اربعه، و جزء ناريت غلبه دارد؛ چنانچه آدم جزء خاکيش غالب است. بنابراين تأثير آتش شديد جهنمى در عنصر ابليسى، اقوى خواهد بود. ايضا جثه او بر عين ناريت باقى نيست، بلکه منقلب و مستحيل به گوشت و خون و استخوان شده، پس احتراق و تألم او به آتش که اقوى و أشد است، عقلا ممکن باشد، چنانچه آدمى به ضرب کلوخى متألم شود.
ايضاح: ابو حنيفه روزى در مجلس خود سه مسئله را ايراد نمود: 1- تمام افعال بندگان از خدا، و بنده مجبور است در فعل. 2- آنکه خدا ديده مى‌شود، زيرا شى‌ء ممکن نيست موجود باشد و ديده نشود. 3- شيطان به آتش نسوزد،
«1» بحار الانوار، جلد 2، صفحه 301، حديث 33 (به نقل از معانى الاخبار)
جلد 4 صفحه 28
زيرا جنس را در جنس تأثيرى نيست. بهلول سخنان بيهوده را شنيده، کلوخى بينداخت و سر ابو حنيفه شکسته، خون جارى شد. شکايت نزد هارون الرشيد، بهلول را طلبيده، مؤاخذه نموده. بهلول گفت: به اقرار خودش، خدا کرده، نه من؛ ابو حنيفه ناله دردسر کرد. بهلول گفت: دروغ مى‌گويد، اگر درد موجود است او را نشان دهد. ابو حنيفه گفت: سرم شکسته به ضرب کلوخ. بهلول گفت: تو از خاک، و کلوخ از خاک؛ چسان جنس در جنس تأثير نمود؟
ابو حنيفه از جوابهاى شافيه کافيه بهلول شرمنده و منفعل، و حضار مجلس خنديدند.