اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ثُم‌َّ لَآتِيَنَّهُم مِن بَين‌ِ أَيدِيهِم وَ مِن خَلفِهِم وَ عَن أَيمانِهِم وَ عَن شَمائِلِهِم وَ لا تَجِدُ أَکثَرَهُم شاکِرِين‌َ «17»
پس از آنکه صراط مستقيم را بر آنها گرفتم ميآيم از مقابل روي آنها و از عقب سر آنها و از طرف راست آنها و از طرف چپ آنها و نمي‌يابي اکثر آنها را شکرگزار.
کلمات مفسرين در بيان اينکه چهار طرف مختلف است مثل إبن عباس، قتاده سدي، إبن جريح، مجاهد، قمّي و چون اينها مدرکي ندارند و تفسير برأي است ما از نقل کلمات آنها خودداري ميکنيم، و همچنين در سرّ اينکه نگفت من فوقهم و من تحتهم کلماتي گفتند و در مجمع يک حديثي مرسلا از حضرت باقر (ع) نقل کرده که آن را هم ما در کتب اخبار نديده‌ايم.
و ما اولا آنچه بنظر ميرسد تذکر ميدهيم و سپس علم آن را بخدا واميگذاريم اللّه اعلم بمراده، و آن اينکه اولا فوق و تحت را ذکر نکرده براي اينکه کسي
جلد 7 - صفحه 287
بطرف فوق و تحت حرکت نميکند فقط ممکن است سر چهارراه بيکي از چهار طرف حرکت کند و لذا يکي را که بخواهند محاصره کنند از چهار طرف باو حمله ميکنند و اينکه کلام ابليس بيان جمله قبل است که گفت لَأَقعُدَن‌َّ لَهُم صِراطَک‌َ المُستَقِيم‌َ يعني نميگذارم از هيچ طرفي رو بصراط مستقيم بروند و آنها را محاصره ميکنم که راه فرار نداشته باشند و از چنگال من خارج شوند چون در خبر داريم (الطرق الي اللّه بعدد انفاس الخلائق) هر کسي از راهي قرب پيدا ميکند يا از راه معارف يا از راه اخلاق يا از راه اعمال صالحه که هر يک آنها طريق الي اللّه است شيطان مدعي است که هر که از هر راهي بخواهد رو بتو بيايد که صراط مستقيم است آن راه را بر او مي‌بندم و لذا متفرع ميکند بر اينکه جمله که وَ لا تَجِدُ أَکثَرَهُم شاکِرِين‌َ يعني نعمتهاي تو را که بر آنها تفضلا منت گذارده‌اي و عنايت فرموده‌اي کفران ميکنند چه نعم تشريعيه مثل ارسال رسل، انزال کتب، جعل احکام، ارائه طريق تکذيب انبياء ميکنند، کتابهاي آسماني را عقب سر مياندازند، احکام را مخالفت ميکنند، و چه نعم تکوينيه از اعطاء عقل و قواي ظاهره و باطنه و اسباب خارجيه، و بالجمله مقصود و منظور شيطان اينست که از هر راهي بخواهند رو بخدا روند مانع ميشوم و جلو و عقب و راست و چپ از باب مثال است و اشاره بجميع طرق است.