اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَدَلاّهُما بِغُرُورٍ فَلَمّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَت لَهُما سَوآتُهُما وَ طَفِقا يَخصِفان‌ِ عَلَيهِما مِن وَرَق‌ِ الجَنَّةِ وَ ناداهُما رَبُّهُما أَ لَم أَنهَکُما عَن تِلکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُل لَکُما إِن‌َّ الشَّيطان‌َ لَکُما عَدُوٌّ مُبِين‌ٌ «22»
پس شيطان آدم و حوي را فريب داد پس زماني که چشيدند شجره را ظاهر شد براي آنها عورتهاي آنها و چسبانيدند بخود از برگ بهشت و ندا فرمود آنها را پروردگار آنها آيا نهي نکردم شما را از اينکه شجره و نگفتم از براي شما محققا شيطان دشمن آشکار شما است.
فَدَلّاهُما از تدلي بمعني نزول است يعني آنها را تنزّل داد از آن رتبه و مقامي که داشتند بِغُرُورٍ بمعني فريب و گول است و باء سببيه است يعني بسبب فريب و بوسيله گول آنها را تنزّل داد که رفتند از آن شجره چشيدند که اول درجه اکل است فَلَمّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بمجرد چشيدن بَدَت ظاهر شد لَهُما
جلد 7 - صفحه 293
سَوآتُهُما يا خود عورت خود را مشاهده کردند يا هر يک عورت ديگري را ديد يا هر دو بر هر دو مکشوف شد چنانچه ظاهر همين است که هم خودش مشاهده کرد هم ديگري وَ طَفِقا و شروع و اخذ کردند يَخصِفان‌ِ عَلَيهِما بهم دوختند يا چسبانيدند مِن وَرَق‌ِ الجَنَّةِ گفتند برگ کدو بود يا برگ ديگري و عورت خود را مستور کردند.
وَ ناداهُما رَبُّهُما پروردگار آنها آنها را ندا در داد أَ لَم أَنهَکُما استفهام تقريري است عَن تِلکُمَا الشَّجَرَةِ که فرمود وَ لا تَقرَبا هذِه‌ِ الشَّجَرَةَ وَ أَقُل لَکُما إِن‌َّ الشَّيطان‌َ لَکُما عَدُوٌّ مُبِين‌ٌ عداوت شيطان با آدم و حوي از جهاتيست حسد کبر که چرا آدم خاکي بر او مقدم شد و رانده شدن او از درگاه الهي بواسطه ترک سجده بآدم و مورد لعن و عذاب شدن او با تصريح به اينکه اولاد آدم را اغواء ميکنم و اينکه آيه اشاره بآياتيست که در سوره طه آيه 116 بيان فرموده فَقُلنا يا آدَم‌ُ إِن‌َّ هذا عَدُوٌّ لَک‌َ وَ لِزَوجِک‌َ فَلا يُخرِجَنَّکُما مِن‌َ الجَنَّةِ فَتَشقي.
اشکال- خداوند اگر اراده کرده بود که آدم و حوي در بهشت باشند چرا اولا بملائکه خطاب فرمود إِنِّي جاعِل‌ٌ فِي الأَرض‌ِ خَلِيفَةً. و ثانيا در بهشت که جاي توالد و تناسل نيست از کجا شيطان ميدانست که آدم ذريه پيدا ميکند تا قيامت که گفت لَأَحتَنِکَن‌َّ ذُرِّيَّتَه‌ُ و گفت لَأُغوِيَنَّهُم أَجمَعِين‌َ. و ثالثا شيطان بعد از رانده شدن و مطرود شدن چرا در بهشت داخل شد و اينها را فريب داد.
جواب- فرق است بين اراده تکوينيه و اراده تشريعيه، اما اراده تکوينيه اينکه هيچ امري در عالم واقع نميشود الّا باراده و مشيت حق تعالي ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ حشر آيه 5، و در کافي در باب مشيت از حضرت صادق عليه السّلام روايت فرموده که فرمود
(ان‌ّ اللّه شاء ان لا يسجد ابليس لآدم و لو شاء ان يسجد لسجد و شاء ان يأکل آدم من الشجرة و لو شاء
جلد 7 - صفحه 294
ان لا يأکل لم يأکل)
و توهم نشود که اينکه موجب جبر شود زيرا مشيت اينکه نحوه تعلق گرفته که شيطان باختيار خود سجده نکند و آدم باختيار از شجره بخورد و کافر باختيار خود کافر شود و مؤمن و مطيع بالاختيار ايمان آورد و اطاعت کند نه بجبر و انف.
و اما اراده تشريعيه بيان صلاح و فساد عبد است، صلاح شيطان اينکه بود که سجده کند و صلاح آدم اينکه بود که نزديک شجره نرود و باين بيان دفع بسياري از شبهات ميشود و الّا غرض اصلي از خلقت آدم اينکه بود که تا قيامت خلفاء الهيه روي زمين باشند که سرسلسله آنها آدم (ع) و خاتم آنها که علت غايي بود حضرت بقيّة اللّه عجل اللّه تعالي فرجه