تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّکُمُ الشَّيْطانُ کَما أَخْرَجَ أَبَوَيْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما إِنَّهُ يَراکُمْ هُوَ وَ قَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ «27»
بعد به طريق وصيت مانند پدر رحيم، خداى حکيم عليم خطاب به عموم فرمايد:
جلد 4 صفحه 41
يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّکُمُ الشَّيْطانُ: اى ذريه آدم از مرد و زن و خنثى تا قيامت، فريفته و مغرور و فريب ندهد شما را شيطان و از صراط مستقيم و طريق جنت به سبب اغواى خود باز ندارد. کَما أَخْرَجَ أَبَوَيْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ:
چنانچه بيرون آورد پدر و مادر شما را از بهشت و در فتنه و محنت انداخت. يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما: در حالتى که برمى‌کشيد و مى‌کند از ايشان جامه‌هاشان را.
لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما: تا بنماياند به هر يک از آنها عوراتشان را.
نکته: اسناد اخراج و نزع به شيطان به اعتبار تسبب است، يعنى او سبب شد که ابوين شما خارج از جنت و عارى از لباس شدند؛ پس شما اى اولاد آدم، بسيار حذر کنيد از عداوت ابليس لعين که خارج نکند شما را از ايمان، چنانچه خارج نمود والدين شما را از عالم غير تکليف جنّت، به اين عالم دنى فانى با محنت در حالتى که اخراجشان به نزع لباس عزت و ظهور عورت بود از عناد و حسد.
إِنَّهُ يَراکُمْ هُوَ وَ قَبِيلُهُ: بدرستى که شيطان و لشگرش مى‌بينند شما را.
مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ: از جائى که شما ايشان را نمى‌بينيد، يعنى اجسام ايشان از غايت رقت و لطافت به نظر شما نيايند، لکن آنها اجسام شما را بواسطه غلظت و کثافت مى‌بينند؛ پس حذر از چنين دشمنى الزم و اهم است.
مالک بن دينار گفته: دشمنى که تو را مشاهده و غايت باشد، دشمنى عظيم و اغواى او به غايت وخيم است.
طبرسى رحمه اللّه روايت نموده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم:
قال: انّ الشّيطان يجرى من بنى آدم مجرى الدّم و جعلت صدور بنى ادم مساکن لهم الّا من عصمه اللّه کما قال اللّه تعالى الّذى يوسوس فى صدور النّاس فهم يرون بنى ادم و بنو ادم لا يرونهم. «1» فرمود: بدرستى که شيطان مانند خون جارى مى‌شود در بنى آدم، و قرار دهد سينه‌هاى بنى آدم را مسکن خود مگر کسانى را که خداى تعالى نگهدارد.
همچنانکه خداوند مى‌فرمايد: خناسى که وسوسه نمايد در صدور مردم. پس
«1» مجمع البيان، جلد 2، صفحه 409 (جمله‌اى است منقول از ابن عبّاس)
جلد 4 صفحه 42
شياطين مى‌بينند بنى آدم را، و بنى آدم نمى‌بينند آنها را.
يحيى بن معاذ گويد: شيطان سبقت بر تو، و تو اکنون به ظهور آمدى. شيطان محتال، و تو سليم. شيطان تو را ببيند، و تو او را نبينى. شيطان تو را فراموش نکند، و تو او را فراموش کنى. شيطان را بر تو سلطه نيست، عروق تو رهگذر او است، پس با او مقاومت نتوانى نمود مگر به استعانت خداى تعالى.
تبصره: در خصال- صدوق رحمه اللّه از حضرت صادق عليه السّلام قال:
الاباء ثلثة: ادم ولد مؤمنا و الجانّ ولد مؤمنا و کافرا و ابليس ولد کافرا و ليس فيهم نتاج، انّما يبيض و يفرّخ و ولده ذکور و ليس فيهم اناث. «1» فرمود: پدران سه هستند: آدم عليه السّلام ايلاد نمايد مؤمن. و جان ايلاد کنند مؤمن و کافر. و ابليس ايلاد نمايد کافر، و نيست در آنها نتاج، بلکه تخم گذارد و جوجه شود و اولاد او همه مذکر، و نيست در آنها مؤنث.
تتمه: جمهور علماى اماميه مانند شيخ مفيد و شيخ الطايفه و شيخ أبو الفتوح رازى و علم الهدى و طبرسى اعلى اللّه مقامهم، و جماعتى از عامه قائلند بر اينکه:
جايز است حق تعالى تمکين دهد ملائکه و جن و شيطان را به تجسم و تشکل، پس ببينند ايشان را از بنى آدم، چنانچه جبرئيل، به صورت دحيه کلبى و عزرائيل به صورت اعرابى و ملائکه معين در جنگ بدر و احد و حنين و احزاب به صور و البسه و عمامه علما در لشگر پياده و سواره بر اسبهاى ابلق حرب مى‌نمودند، و لشگر اسلام هم به گمان صحابه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آنها را مى‌ديدند، و لذا قتل جن در بئر الألم و غير آن به دست حضرت على عليه السّلام بوقوع و ثابت آمد.
عبرت: در کتاب کافى- از حضرت عليه السّلام فرمايد: جماعتى به سفر رفتند. راه را گم کردند. مبتلا به عطش شدند. آب نيافتند. کفن پوشيدند و ملازم شدند اصول درخت را. در آن هنگام شيخى با لباس سفيد ظاهر شد.
گفت: برخيزيد، بأسى نيست بر شما، اين آب است. پس برخاستند و آشاميدند. پس گفتند: کيستى تو، خدا رحمت کند تو را. گفت: من از جن
«1» خصال صدوق، ابواب الثلاث، حديث 186.
جلد 4 صفحه 43
هستم که بيعت نمودند رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را. بدرستى که من شنيدم رسول خدا فرمود: المؤمن اخو المؤمن عينه و دليله: مؤمن برادر مؤمن است، عين او و دليل او است. پس بنابراين حق شما ضايع نشود نزد من. «1» بعد از آن در بيان تخليه شيطان با اهل عناد و طغيان فرمايد: إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ: بدرستى که ما قرار داديم شياطين را دوستان مر کسانى را که ايمان نمى‌آورند، يعنى حکم فرموديم که شياطين دوستان کافرانند به جهت جنسيت و تناسب که تناصر بر اباطيل است، يا ما تخليه نموديم ميان کافران و شياطين و بر وجه اجبار منع آنها نکرديم تا مطيع و فرمانبردار شيطان و دوستان يکديگر شدند به خلاف مؤمنان مخلص، که به جهت تدبر در حجج هاديه، مستعد الطاف الهى شده، از اضلال و اغواى شيطان محفوظ مانند. و اين قسمت به سوء اختيار کافر، و حسن اختيار مؤمن است، و لذا تعبير است نه خلق، که تغيير در آن متصور نباشد.