تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْکَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ (111)
شأن نزول: نزد اکثر مفسرين آنکه: يهود گفتند داخل بهشت نشود مگر يهود. و نصارى گفتند: داخل بهشت نشود مگر نصارى. به جهت عنادى که ميان آنها بود يکديگر را طعن مى‌زدند در گمراهى، حق تعالى بيان ادعا
«1» نهج البلاغه، خطبه 198 (عبده)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 231
در آنها را فرمايد:
وَ قالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ: و گفتند يهود و نصارى هر يک به ديگرى، هرگز داخل نمى‌شود بهشت را، إِلَّا مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصارى: مگر آن کسى که يهودى يا نصرانى باشد.
نکته: تلفيف ميان قول يهود و نصارى به جهت اعتماد است بر فهم سامع که ردّ هر فرقه‌اى کند به قول خودش که آنچه گويند و ادعا نمايند باطل مى‌باشد.
تِلْکَ أَمانِيُّهُمْ: اين تمناها آرزوى يهود و نصارى است از ادعاى عدم نزول خير از خدا بر مؤمنان، و تمناى ردّ ايشان به کفر و داخل نشدن غير يهود و نصارى به بهشت، تماما از اباطيل و اکاذيب آنها است.
قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ: بگو اى پيغمبر در جواب ايشان: بياوريد برهان و حجت خود را بر دعوى اختصاص شما به داخل بهشت، إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ: اگر شماها راستگو هستيد در قول خود، زيرا هر ادعائى که بدون دليل باشد از درجه اعتبار ساقط و مسموع نيست؛ و البته آن دليل باطل، و تکيه بر تمناى بى‌دليل، مستلزم حماقت و بلاهت است؛ چنانچه حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمايد: لا تتّک على المنى فانّها بضايع النّوکى يعنى تکيه مکن بر آرزوهاى باطل و غير واقع، که آن سرمايه احمقها مى‌باشد.
و از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلم مروى است که فرمود:
الکيّس من دان نفسه و عمل لما بعد الموت و العاجز من اتّبع نفسه هواها و تمنّى على اللّه «1»: يعنى عاقل کسى است محاسبه نفس خود کند و عمل نمايد براى بعد از مرگ، و عاجز کسى است که عقل خود را تابع هواى نفس خود گرداند و آرزو داشته باشد براى خداى تعالى.
تنبيه: آيه شريفه دال است بر فساد تقليد در اصول دين و ملحقات آن،
«1» المواعظ العدديه، صفحه 4- مستدرک الوسايل، جلد 2، صفحه 345 (ابواب جهاد النفس، باب 81، حديث 9)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 232
زيرا اگر تقليد جايز بود هر آينه به برهان و حجت مأمور نمى‌شدند؛ و لکن در فروع که اعمال طاعات و عبادات شرعيه است، تقليد لازم مى‌باشد. و نيز دلالت دارد بر جواز محاجه در دين نسبت به عالم براى اثبات حق و ردّ باطل.