اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لِکُل‌ِّ أُمَّةٍ أَجَل‌ٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم لا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً وَ لا يَستَقدِمُون‌َ (34)
و از براي هر جماعتي مدتي است پس زماني که مدّت آنها رسيد تأخير نميافتد ساعتي و جلو هم نميافتد از براي آنها.
وَ لِکُل‌ِّ أُمَّةٍ أَجَل‌ٌ مراد از اجل اگر مرگ باشد که مدت عمر هر کسي در دفتر الهي ثبت است حتي نفس کشيدن آنها محدود و معين است وقتي بانتهاء رسيد مرگ او را دررسد و کسي نميداند جز ذات اقدس ربوبي وَ ما تَدرِي نَفس‌ٌ بِأَي‌ِّ أَرض‌ٍ تَمُوت‌ُ لقمان آيه 34، چه آجال حتمي باشد و چه معلقي زيرا خداوند ميداند معلّق عليه واقع ميشود يا نميشود، چه در لوح محفوظ ثبت شده باشد و چه در لوح محو و اثبات زيرا خدا ميداند محو ميشود يا اثبات ميشود، و اگر مراد مدت رياست و عنوان باشد مثل مدت سلطنت بني اميّه و بني عباس و ساير سلاطين مثل صفويه و قاجاريه زماني که مدت رسيد از اينکه عنوان خواهند افتاد و از اينکه قبيل است ساير امور مثل غني، فقر، عزت، ذلّت، صحت، مرض، نعمت، بلاء هر چه که بر هر قومي معين شده فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم يعني انقضاء مدت شد و بسر رسيد لا يَستَأخِرُون‌َ نميتوانند عقب بيندازند و بر مدت خود اضافه کنند ساعَةً تعبير بساعت نه بمعني اينست که کمتر از ساعت بتوانند بلکه آني نميتوانند با اينکه کمال جديت را ميکنند در
جلد 7 - صفحه 312
عقب انداختن و در ابقاء مدت و توهّم ميکنند که ميتوانند وَ لا يَستَقدِمُون‌َ اشاره باينست که اگر ديگران بخواهند اينها را از بين ببرند تا مدت اينها باقيست در علم الهي قدرت ندارند خلاصه اينکه اينگونه امور از تحت قدرت ممکنات خارج است حتي مسئله ايمان و کفر إِنَّک‌َ لا تَهدِي مَن أَحبَبت‌َ وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ يَهدِي مَن يَشاءُ وَ هُوَ أَعلَم‌ُ بِالمُهتَدِين‌َ قصص آيه 56، و اينکه موضوع منافات با تکليف ندارد که قاتل بگويد مدت عمر مقتول تمام شده بود يا کفار بگويند اگر خدا ميخواست ما ايمان ميآورديم يا خيام بگويد:
مي خوردن من حق ز ازل ميدانست || گر مي نخورم علم خدا جهل بود
اينکه عقيده جبريه است احکام تشريعيه تکليفيه مربوط بامور تکوينيه نيست و سلب اختيار نميکند خداوند ميدانست که اينکه کافر باختيار ايمان نميآورد و اينکه قاتل باختيار مرتکب قتل ميشود و خيّام باختيار مي ميخورد و چنانچه اينها را ميدانست ميداند که اينها بجهنم ميروند و معذّب ميشوند، در جواب خيام بايد گفت جهنم رفتن تو را هم حق ز ازل ميدانست گر جهنم نروي علم خدا جهل بود.