تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ نَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (43)
وَ نَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍ: و بيرون بريم آنچه در سينه اهل
جلد 4 صفحه 69
بهشت است از کينه و حسد، يعنى اسباب عداوت را از ايشان رفع کنيم تا آنکه غير از دوستى و موالات در ميان آنها نباشد. مراد تصفيه طباع اهل جنت است به اسقاط وساوس، و عطاى متمنيات ايشان تا تمناى حال غير نکنند. در منهج- مروى است که در بهشت کمترين ملک هر کسى زياد از ملک دنيا باشد، چنانچه گمان برد که آنچه او راست ديگرى را نيست. در تفسير لوامع- در احاديث صحيحه ثابته نزد خاصه و عامه در تصفيه ابدان و قلوب مؤمنين در قيامت وارد شده که وقتى که اهل بهشت سبقت به بهشت نمايند، پس برسند نزد در جنت درختى بينند، مى‌آيند نزد آن درخت و در طرف راست و چپ آن درخت دو چشمه حياتند. از يک چشمه آن خورند، حيات ابدى يافته قلع ماده غل و امراض و فساد باطنى ايشان دفعة مى‌شود و آن چشمه ظهور مى‌باشد و غسل از چشمه ديگر مى‌کنند به محض بيرون آمدن نضرت نعيم و طراوت جسيم و حسن مى‌يابند.
تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ: جارى است از جلو منازل بهشتيان نهرها براى زيادتى لذت و سرور ايشان. وَ قالُوا: و گويند اهل بهشت به مشاهده منازل خود، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا: جميع محامد و شکور مخصوص خداوندى است که بعد نصب ادله و ازاحه علت، توفيق داد و راهنمائى نمود ما را به لطف خود براى ايمان و عمل صالح. اين جنت و دار النعم لا يتناهى با بقاى ابدى ثواب آن مى‌باشد. يا حمد و ستايش مر خداى راست که هدايت نمود ما را به تصديق دينى که مستوجب اين ثواب جميل باشد. يا حمد به جهت ثبوت ايمان در قلوب ما، يا نزع غل از صدور ما، يا براى تجاوز از صراط و دخول جنت. وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِيَ: و نبوديم ما که هدايت شويم به قوه و قدرت خود به ايمان و عمل صالح و دخول جنت، لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ: اگر هدايت نمى‌کرد ما را خداى تعالى به اسباب توفيق و تسهيل طرق به فضل و کرم خود اين کلام متضمن تشکر اهل بهشت است از نعمت هدايت، که اگر راهنمائى نمى‌نمود ما را به الطاف و توفيق نسبت به عموم مکلفين است از مؤمن و کافر و مطيع و عاصى کلا. پس کفار، خود به سوء اختيار اعراض از الطاف الهى و توفيقات سبحانى نمودند به کفر و عدم قبول ايمان.
جلد 4 صفحه 70
در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام قال: اذا کان يوم القيمة دعى بالنّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و بامير المؤمنين عليه السّلام و بالائمّة من ولده عليهم السّلام فينصبون للنّاس، فاذا رأتهم شيعتهم قالوا الحمد للّه الّذى هدانا لهذا. الايه يعنى هدانا اللّه فى ولاية امير المؤمنين عليه السّلام و الائمّة من ولده. «1» فرمود در اين آيه: روز قيامت خوانده شوند حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امير المؤمنين عليه السّلام و ائمه از اولاد او، پس نصب شوند براى مردم. چون شيعيانشان ايشان را ببينند گويند: حمد براى خدايى که هدايت فرمود ما را به اين، يعنى ولايت امير المؤمنين عليه السّلام و ائمه از اولاد آن حضرت.
تنبيه: اين مطلب محقق شده که کفر و معاصى از بنده مى‌باشد به سوء اختيار او.
حضرت عبد العظيم روايت نموده از امام على النقى عليه السّلام از آباء کرام خود از حضرت رضا عليه السّلام فرمود: خارج شد ابو حنيفه روزى در خدمت حضرت صادق عليه السّلام، ملاقات نمود حضرت موسى بن جعفر عليه السّلام را با اطفال ايستاده بود. ابو حنيفه گفت: اى طفل، از کيست معصيت. فرمود عليه السّلام: از سه وجه خارج نيست. يا از خداى عزّ و جلّ باشد، و حال آنکه از او نيست، پس سزاوار نباشد کريم عذاب فرمايد بنده را به فعلى که کسب ننموده. و يا از خدا و بنده معا باشد، پس شايسته نيست شريک قوى ظلم کند شريک ضعيف را. و يا از بنده باشد و همين است؛ پس اگر عقاب نمايد، به سبب گناه او است؛ و اگر عفو فرمايد، به کرم و جود خودش باشد. ابو حنيفه گفت: اللّه اعلم حيث يجعل رسالته؛ و به اين براهين قول اشاعره باطل گرديد.
لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِ: و گويند اهل بهشت هر آينه قسم به ذات الهى بتحقيق آمده بودند در دنيا انبياء پروردگار ما به حق ثابت و الحال آن را مشاهده و معاينه کرديم و ابدا در وعده‌هاى سبحانى تخلفى و خلافى نديديم.
وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ: و مذاکره شوند وقت معاينه يا دخول بهشت موعود
«1» اصول کافى، جلد اوّل، کتاب الحجّة، صفحه 418، حديث 33.
جلد 4 صفحه 71
همين جنت مشحون است به انواع نعم لذيذه عظيمه باقيه. أُورِثْتُمُوها بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: در حالتى که ميراث داده شديد آن را به سبب آنچه بوديد که بجا مى‌آوريد از اعمال صالح و خيرات. و تسميه به ارث به جهت آنست که هر کسى را دو منزل باشد يکى در بهشت و يکى در جهنم. و منازل کافران در بهشت ميراث رسد به مؤمنان. و يا بسبب آنکه در آخرت بيزحمت و محنت عطا شود مانند مال ارث که بدون تعب به وارث انتقال يابد.
در انوار- در ذيل آيه شريفه: الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ، (الخ) فرمايد: براى هر انسانى خداوند دو منزل مقرر نموده: يکى در بهشت و ديگر در جهنم. پس مؤمن به سبب ايمانش مستحق شود منزلش را در جنت به اصل، و منزل مخالف را به ميراث و هر يک از مخالفين مستحق شود در جهنم دو منزل را، يکى به اصاله و ديگر به ارث از مؤمنين.
نکته: محل اعراب «اورثتموها» نصب است بر حالتيه، و عامل آن معنى اشارت. و يا رفع است به خيريت. و قوله «الجنّة» صفت تلکم و آن در مواقع خمسه مففه، يا مفسره است، زيرا منادات، و يا دين از قسم قول است.