اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ نَزَعنا ما فِي صُدُورِهِم مِن غِل‌ٍّ تَجرِي مِن تَحتِهِم‌ُ الأَنهارُ وَ قالُوا الحَمدُ لِلّه‌ِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَ ما کُنّا لِنَهتَدِي‌َ لَو لا أَن هَدانَا اللّه‌ُ لَقَد جاءَت رُسُل‌ُ رَبِّنا بِالحَق‌ِّ وَ نُودُوا أَن تِلکُم‌ُ الجَنَّةُ أُورِثتُمُوها بِما کُنتُم تَعمَلُون‌َ (43)
و ما خارج ميکنيم از قلوب مؤمنين در بهشت کينه و عداوت و حسد را و جاري ميشود از زير آنها يعني قصرها و زير درختهاي بهشت نهرهايي از آب و شير و عسل و خمر و گفتند الحمد للّه حمد مختص خداوندي است که ما را هدايت فرمود از براي اينکه و ما نبوديم که هدايت شويم اگر نبود اينکه خداوند ما را هدايت ميفرمود هراينه بتحقيق آمدند پيغمبران ما بحق و راستي و اينها ندا ميشوند اينست آن بهشتي که شما بميراث نائل شديد بسبب آنچه که بوديد عمل ميکرديد وَ نَزَعنا ما فِي صُدُورِهِم مِن غِل‌ٍّ در دنيا چه بسيار ميشود که بر زخارف دنيوي يا حيازت مقامي ميان دو برادر يا پدر و فرزند يا دو شريک و رفيق کدورتي پيدا ميشود که باعث حسد و بغضاء و نقار ميگردد و لو مؤمنين بواسطه ايمان آثار آنها را بار نکنند لکن اينکه صفات خبيثه را از قلوب خود نميتوانند بيرون کنند چون غالبا اختياري نيست و خداوند هم مؤاخذه نميفرمايد و لکن در بهشت خداوند بقدرت کامله خود اينکه نوع صفات خبيثه را بلکه جميع اخلاق رذيله را از قلوب اهل بهشت خارج ميفرمايد تمام با هم رءوف و مهربان و مألوف هستند چون در بهشت
جلد 7 - صفحه 323
هم لذائذ جسماني و هم روحاني هست و اينکه يکي از لذائذ روحي است رزقنا اللّه.
تَجرِي مِن تَحتِهِم‌ُ الأَنهارُ مراد اينکه نيست که از زير قصر انهار خارج شود يعني پاي عمارات و وسط اشجار، و شاهد بر اينکه معني قول فرعون است که خداوند نقل ميفرمايد أَ لَيس‌َ لِي مُلک‌ُ مِصرَ وَ هذِه‌ِ الأَنهارُ تَجرِي مِن تَحتِي زخرف آيه 50، و تعبير بانهار که جمع است شايد اشاره باشد باين آيه فِيها أَنهارٌ مِن ماءٍ غَيرِ آسِن‌ٍ وَ أَنهارٌ مِن لَبَن‌ٍ لَم يَتَغَيَّر طَعمُه‌ُ وَ أَنهارٌ مِن خَمرٍ لَذَّةٍ لِلشّارِبِين‌َ وَ أَنهارٌ مِن عَسَل‌ٍ مُصَفًّي سوره محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آيه 17.
وَ قالُوا الحَمدُ لِلّه‌ِ الَّذِي هَدانا لِهذا در برهان از کافي روايت ميکند که مشار اليه هذا ولايت امير المؤمنين و ائمه طاهرين عليهم السّلام است زماني که آنها را مشاهده ميکنند لکن مکرر گفته‌ايم که اينکه نوع اخبار بيان مصداق است و اينکه کلام تمام اهل بهشت است از جميع امم سابقه و اينکه امت بقرينه جمله بعد که لقد جاءت رسلنا بالحق باشد، بنا بر اينکه مشار اليه ايمان است که سبب دخول بهشت ميشود وَ ما کُنّا لِنَهتَدِي‌َ لَو لا أَن هَدانَا اللّه‌ُ البته معلوم است اگر ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام نفرموده بود احدي هدايت نميشد و مجرد عقل کافي نيست حتّي حکماء بزرگ و دانشمندان سترگ که دست آنها از دامن انبياء کوتاه بوده در چه ضلالتها افتادند خداوند از لطف و کرمش تمام اسباب هدايت را براي بشر فراهم فرموده چه اسباب تکويني از اعطاء عقل و قوي و اسباب خارجيه و چه اسباب تشريعي.
لَقَد جاءَت رُسُل‌ُ رَبِّنا بِالحَق‌ِّ از آدم ابو البشر عليه السّلام تا خاتم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم تمام حق بودند و آنچه فرمودند از جانب حق بوده چه امور اعتقاديه و چه صفات نفسانيه و چه اعمال جوارحيه.
وَ نُودُوا أَن تِلکُم‌ُ الجَنَّةُ اينکه آن بهشت است که در دنيا وعده داده شده
جلد 7 - صفحه 324
بوديد و قبل از قبض روح شما بشما نشان داده بودند و ملائکه بشما بشارت دادند أُورِثتُمُوها ارث عبارت از اينکه است که اختصاص بشما دارد و ديگران حقي ندارند بِما کُنتُم تَعمَلُون‌َ سبب ميراث شما ايمان و اعمال صالحه بوده که قابليت اينکه ارث را پيدا کرديد.