اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بَلي مَن أَسلَم‌َ وَجهَه‌ُ لِلّه‌ِ وَ هُوَ مُحسِن‌ٌ فَلَه‌ُ أَجرُه‌ُ عِندَ رَبِّه‌ِ وَ لا خَوف‌ٌ عَلَيهِم وَ لا هُم يَحزَنُون‌َ (112)
(آري کسي که اقبال و توجهش را بخدا کند و حال آنکه نيکوکار باشد پس اجر او نزد پروردگارش محفوظ باشد و بيمي بر ايشان نيست و اندوهناک نخواهند بود) اينکه آيه ردّ مقاله يهود و نصاري است و بعد از آنکه در آيه قبل بيان نمود که بمجرد ادعا کسي داخل بهشت نميشود بلکه بايد دليل و برهان بر صدق مدعاي خود داشته باشد و تنها اسم يهودي يا نصراني سبب دخول جنت نشود و اينکه جز آرزوي باطلي نباشد، در اينکه آيه مناط نجات و دخول بهشت را بيان فرمود به اينکه مناط نجات از خوف و حزن و عذاب آخرت و دخول در امن و راحت و بهشت، يکي ايمان و توجه بخدا است و ديگر نيکوکاري و اطاعت از اوامر و نواهي حق.
کلمه «بلي» يا جواب جمله مقدري است که از سياق آيه قبل استفاده ميشود کان‌ّ گوينده ميگويد پس هيچکس داخل بهشت نميشود! جواب ميدهد بَلي مَن أَسلَم‌َ الاية يعني آري داخل بهشت ميشود کسي که مؤمن بخدا و مطيع او باشد و يا ردّ و جواب همان جمله منفي است که در آيه قبل است يعني:
لَن يَدخُل‌َ الجَنَّةَ إِلّا مَن کان‌َ الاية که مفادش چنين ميشود بلي يدخل الجنة من اسلم الاية مانند زَعَم‌َ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَن لَن يُبعَثُوا قُل بَلي وَ رَبِّي لَتُبعَثُن‌َّ«1» و مراد از جمله أَسلَم‌َ وَجهَه‌ُ لِلّه‌ِ ايمان حقيقي و توجه بحق است يعني روي دلش را متوجه خدا کند و کار خود را باو واگذارد و بسپارد و در همه امور نظر و توکل
1- سوره التغابن آيه 7
جلد 2 - صفحه 154
و اعتماد و خوف و رجائش باو باشد و بالجمله خود را تسليم خدا کند نه تسليم شيطان و هواهاي نفساني و مقصود از وجه توجه و اقبال قلبي است بقرينه اسلم نه توجه ظاهري جسماني.
و مراد از جمله وَ هُوَ مُحسِن‌ٌ مطيع و منقاد اوامر و نواهي الهي بودن است و معني محسن، فاعل فعل حسن است مقابل مسي‌ء که بمعني فاعل سيئة و کار قبيح و زشت ميباشد و احسان عبارة اخراي تقوي و عمل صالح است که در آيات ديگر ذکر شده و براي اينکه طايفه سه خصوصيت ذکر شده.
1- فَلَه‌ُ أَجرُه‌ُ عِندَ رَبِّه‌ِ که عبارت از همان دخول جنت و رسيدن بفيوضات و نعم اخروي است.
2- وَ لا خَوف‌ٌ عَلَيهِم که بشارت بايمني از عذاب و از بيم و ترس مرگ و عقبات پس از مرگ تا قيامت و مواقف قيامت است.
3- وَ لا هُم يَحزَنُون‌َ که بشارت باينست که هيچ غم و اندوهي براي آنها نيست نه بواسطه فوت نعمت و نه اصابه نقمت، و اما کساني که يکي از اينکه دو امر را دارا نباشند پس اگر مؤمن مسي‌ء باشند و با ايمان از دنيا بروند اگر چه بالاخره اهل نجاتند ولي اولا از بسياري از درجات و مقامات بهشت محرومند و ثانيا خوف از سکرات موت و عقبات بعد از آن و مواقف قيامت و غيره براي آنان هست و بالنتيجه اينکه محروميتها و مخاوف موجب حزن و اندوه آنان هم ميباشد و براي مؤمن مسي‌ء خوف ديگري هم هست و آن خوف زوال ايمان بواسطه معصيت است زيرا گناه و معصيت مضارّ بسياري دارد که اهم آنها ضعف ايمان تا بحدي که منجر بزوال ايمان و سوء عاقبت ميگردد.
و اگر غير مؤمن ولي محسن و نيکوکار باشند اگر چه اهل نجات نيستند
جلد 2 - صفحه 155
زيرا شرط نجات و صحت همه اعمال ايمان است ولي موجب تخفيف عذاب آنان ميشود و البته کافر مسي‌ء با کافر محسن در عذاب يکسان نيستند.