تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي کُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا يَفْتَرُونَ (53)
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ: (استفهام انکارى است) آيا انتظار مى‌دارند، يعنى انتظار نمى‌دارند مگر مرجع و مآل آن و عاقبت سزا و جزا را. حاصل آنکه:
منتظرند صحت و کذب قرآن را که احوال ايشان چگونه خواهد شد. نزد بعضى:
منتظرند که روز قيامت وعد و وعيد از بعث و حشر و نشر و حساب و ثواب و عقاب که در قرآن خبر داده، عاقبت صحت و کذب آن به ما معلوم مى‌شود.
يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ: روزى که بيايد تأويل امور موعوده او در قيامت يا موت. يا آن روزى که امور موعوده ثابت و ظاهر شود و معاينه نمايند آن را. يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ: مى‌گويند کفارى که ترک ايمان و تصديق کتاب و
«1» نهج البلاغه، خطبه 174.
جلد 4 صفحه 84
رسول نمودند و معرض و منکر شدند قبل از معاينه قيامت و ثبوت و وقوع وعد و وعيد الهى، قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِ: بتحقيق آمدند رسولان الهى در دنيا بطور حق صحيح ثابت، و به دروغ و افترا و بهتان، دعوى رسالتشان نبود. اين اقرار و اعتراف کفار به نبوت و کتاب و امور قيامت، بعد از معاينه بديهيات، تصديق الجائى و اضطرارى و جبرى و قهرى، و منافى اراده و مطلوب الهى مى‌باشد؛ زيرا مقصود سبحانى، ايمان اختيارى است نه اجبارى، لهذا اين تصديق و اعتراف، مفيد و مقبول نباشد.
فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ: پس آيا براى ما شفعائى هست، فَيَشْفَعُوا لَنا: تا شفاعت کنند براى ما و قبول شود و ما خلاصى يابيم از عذاب اليم، أَوْ نُرَدُّ: يا برگردانيده شويم به دنيا براى تدارک، فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي کُنَّا نَعْمَلُ: پس بجا آريم عملى غير آن عملى که قبل از اين مى‌کرديم به ترک شرک و کفر و فسق و فجور، اعمالى خلاف آن از ايمان و توحيد و عبادت به اخلاص.
چون ايشان در دنيا کافر و جاحد بودند، در قيامت تمناى شفاعت يا رد و رجوع به دنيا براى آنها حاصل نشد، پس مبيّن گرديد خسران آنها، لذا فرمايد:
قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ: بتحقيق زيان و ضرر کردند کفار نفسهاى خود را به پرستش اصنام و سرمايه اعمار خود را صرف به باطل نمودند به شرک و کفر. وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا يَفْتَرُونَ: و گمراه و هلاک و نيست و نابود شد از ايشان آنچه به آن افترا و بهتان و دروغ مى‌بستند که اصنام و اوثان شفيعان ما هستند نزد خالق.
تنبيه: آيه شريفه دلالت دارد بر اينکه کفار در دنيا به حالت تکليف، قادر بر ايمان و توبه بودند، و لذا سؤال و درخواست ردّ به دنيا نموده براى ايمان و توبه؛ و اگر در دنيا قادر بر ايمان نباشند، چنانچه زعم مجبره است، هر آينه رد به دنيا بى‌فايده و جائز نبود عقلا سؤال از آن. و ايضا دال است بر عدم تکليف در آخرت، چه اگر آخرت دار تکليف بود، هر آينه تصديق و ديگر طلب رد نمى‌نمودند؛ پس بطلان قول مجبره واضح گرديد.
تبصره: چون مدار قرآن بر چهار مطلب است: 1- شواهد ربوبيه و بيان صفات کماليه و جلاليه ذات احديت. 2- اثبات نبوت و لوازم آن. 3- بيان معاد و ثواب و عقاب. 4- تبيين اوامر و نواهى؛ و شکى نيست که امر توحيد
جلد 4 صفحه 85
اهم آن است.