تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (54)
پس از تقرير در معاد موعود، به دلايل توحيد و کمال علم و قدرت فرمايد:
إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ: اى عقلاى عالم، بتحقيق پروردگار آفريننده، مالک مطاع شما، ذات احديت اللّه، مستجمع تمام صفات کماليه و منزه از کليّه نقائص است، الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: آن ذاتى که انشاء و ايجاد فرمود آسمانها و زمين را بغير ماده و مده بدون سبق چيزى بر آن، بلکه از محض عدم و نيستى، تکوين فرمود آنها را، فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ: در شش روز.
ذکر آسمانها و زمين حاوى است آنچه در آنها است از ماديات و مجردات، زيرا آسمان و زمين عالم کبير و آنچه در آنها است کأنه اجزاء صغارند، و به اثبات احداث کل، حدوث اجزاء ثابت گردد، چنانچه در احتجاج طبرسى رحمه اللّه- ابو العلى معرّى وقتى از علم الهدى سيد مرتضى پرسيد: (ما تقول فى عالم الکبير؟ فقال ما تقول فى عالم الصّغير) چه مى‌گوئى در عالم کبير که نزد جماعتى قديم و غير حادث است؟ سيد مرتضى رحمه اللّه در جوابش فرمود: آنچه تو مى‌گوئى در عالم صغير، چه عالم صغير حادث است نزد آنها. پس افهامش نمود که آنچه مى‌گوئى و دليل مى‌آورى بر حدوث عالم صغير، اين همان دليل بر حدوث عالم کبير است، فافهم.
تنبيه: شبهه‌اى نيست که خداوند قادر متعال قدرت دارد بر خلق امثال اينها
جلد 4 صفحه 86
را در لحظه‌اى، لکن ايجاد نمود در اين مدت به جهت مصلحت که ابتداى خلق روز يکشنبه و دوشنبه و سه شنبه و چهار شنبه و پنجشنبه و جمعه، پس جمع شد خلق روز جمعه، و لذا آن را جمعه ناميدند، و روز فراغ شنبه شد.
در احتجاج از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است فرمود: اگر مى‌خواست ذات احديت اينکه خلق فرمايد آسمان و زمين را کمتر از بهم زدن چشم، هر آينه خلق مى‌نمود، و لکن قرار داد مرور و ترتيب و مدارا را مثال براى امناى خود و الزام مرحجت را بر خلقش. «1» در عيون الرضا عليه السّلام از آن حضرت مروى است فرمود: حق تعالى قادر بود بر خلق آنها در طرفة العين، و لکن خداى عز و جل خلق فرمود در شش روز تا ظاهر نمايد بر ملائکه آنچه خلق شود يکى بعد از ديگرى بر کمال علم و قدرت حق تعالى مرة بعد مرة؛ «2» و کثرت أدلّه بر حدوث عالم و قدم موجد، باعث ازدياد معارف است.
تبصره: علماء اعلام وجوهى در اين مسئله ذکر نموده‌اند:
1- هر چند ايجاد کل عالم به کمتر طرفة العين، اولى بر کمال قدرت او بود، لکن در آن حال موهّم جهال مى‌شد که هر فعل به محض اراده وقوع يابد بدون تعقل، هر آينه خلل و زلل در ظاهر يا باطن بالفعل يا بالقوه در آن مى‌باشد و در تراخى و تدريج احتمال خللى نخواهد بود.
2- خلق دفعة واحده، شايد به خاطرى خطور مى‌کرد که به طريق اتفاق ايجاد شده، به خلاف احداث آن شيئى، بعد از شيئى، که در انظار خلق ابلغ در قدرت و حکمت، و اقوى در دلالت مى‌باشد.
3- هرگاه عاقلى معاينه کند تخليق عالم را کم کم، متعاقب و متوالى هم، اين خلق تدريجى، اقوى گردد لحظه لحظه علم و بصيرت او، زيرا متکرر بر عقل و عين او به ظهور آمده، پس نهايت تقويت مى‌دهد او را در حصول علم اليقين.
4- جواب عامه مفسرين به آنکه تخليق حق تعالى عالم را در شش روز، اعلام
«1» احتجاج طبرسى، جلد اوّل، صفحه 379 (احتجاج امير المؤمنين على زنديق)
«2» توحيد صدوق، صفحه 320، حديث 2- بحار الانوار، جلد 57، صفحه 74، حديث 50.
جلد 4 صفحه 87
خلق است بر تأنى و تأمل در امور، هر چند قدرت بر انجام آنها بالفور داشته باشند؛ و لذا فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: التّأنّى من الرّحمن، و العجلة من الشّيطان. «1» ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ: پس از ايجاد آسمان و زمين استيلا يافت تدبير او و نافذ و جارى ساخت حکم خود را در ملک ملکوت و لاهوت و ناسوت در کل مملکت خود. 2- مراد از «استوى» استيلا و تسلط و تصرف به قهر و غلبه است، چه عرش از اعظم موجودات و آن را بعد از ذکر سماوات و ارض فرمود تا دلالت کند بر کمال تسلط و استيلاى سبحانى، چنانچه سلطانى که تسلط يابد بر تاج و تخت مملکتى، کاشف است از کمال سلطه او. 3- قصد خلق عرش و تسويه آن فرمود. 4- مستولى شد امر و قضاى الهى به عرش، يعنى امر و قضاى سبحانى از عرش نازل شود. 5- در احتجاج- از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام قال استوى تدبيره و علا امره «2» 6- عن الکاظم عليه السّلام استولى على ما دقّ و جلّ «3»- در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام قال: استوى من کلّ شيئى فليس شيئى اقرب اليه من شيئى «4» حضرت امير عليه السّلام فرمايد:
مستوى يافت تدبير او و عالى گرديد امر او. حضرت کاظم عليه السّلام فرمود:
استيلا يافت بر کل کوچک و بزرگ. و حضرت صادق عليه السّلام فرمايد:
استيلا يافت بر هر شيئى، پس نيست چيزى اقرب به او از چيزى.
بنابراين آيه شريفه مجاز است در تشبيه امر عقلى به حسى، و دلالت دارد بر عظمت و کمال قدرت و جريان حکومت و مشيت و تدبير مملکت و تنظيم خلقت و نفوذ امر سبحانى در هر چيز.
يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ: مى‌پوشاند ظلمت و تاريکى شب و روشنى روز را و
«1» بحار الانوار، جلد 71، صفحه 340، حديث 12- محاسن برقى، کتاب مصابيح الظلم، باب هشتم صفحه 215، حديث 101 (با اندکى تفاوت)
«2» احتجاج طبرسى، جلد اوّل، صفحه 373.
«3» مدرک پيشين، جلد دوم، صفحه 157.
«4» توحيد صدوق، باب 48، صفحه 315، حديث اوّل و دوّم.
جلد 4 صفحه 88
روشنى و تاريکى را، يا مى‌پوشاند به ضياء خود تاريکى شب را، يَطْلُبُهُ حَثِيثاً: مى‌کنند يکى ديگرى را به سرعت وفور بلا تأخير، يعنى به رفتن يکى ديگرى بجاى او حاضر است، در پى هم مى‌آيد و مى‌رود.
توضيح: وصف حرکت به سرعت شديده، اظهار کمال قدرت و نفاذ اراده و حکم او است؛ چه حرکت تعاقب شب و روز حاصل نشود مگر به حرکت فلک اعظم، و اين حرکت سريعه حاصل از حرکت فلک اعظم از غرائب اشياء باشد. حتى گفته‌اند که بقدر قدم آدمى، در اين مدت قليله، فلک الاعظم سه هزار ميل طى کند و آيه: يَطْلُبُهُ حَثِيثاً، اشاره به آن فرمايد.
وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ: و آفريد شمس و قمر و ستارگان را، مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ: تمام اينها مسخر و مذلل و فرمانبردارند امر الهى را، و هيچيک به اختيار خود تأثير و تأثر ندارند. پس اثر حرکات و سکنات از حصول و فصول و غيره در عالم زمين و آسمان و ستارگان، خاص از جانب مؤثر مدبر واجب الوجود است نه ذات آنها. پس قول منجمين و کواکب پرستان که اثر را از خود اينها دانند باطل و مردود است. و نيز دلالت دارد بر نبوت حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، زيرا در کتاب هيچ پيغمبرى، از زبان هيچ رسولى، اين انواع علوم عقليه و نقليه ديده نشده، بنابراين آن وجود مقدس و کتابش، افضل انبياء و ساير کتب منزله است.
أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ: بدانيد و آگاه باشيد اى کافه عقلاى عالم، خاصه ذات احديت خالق است تکوين و تخليق جميع مخلوقات علوى و سفلى صغير و کبير، و تنظيم و تدبير عالم و آدم. پس اصلاح و فلاح و احيا و اماته و ارزاق و توسعه و تقتير و جميع احوال مبدء و معاد، به يد قدرت سبحانى است نه اصنام و کواکب، و نه به دوران فلک و نه به طبيعت و نه به دهر و نه کسى ديگر. و چنين ذاتى قابل ستايش و پرستش خواهد بود؛ و آيات عظام دال بر اين مطلب است. تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ: مقدس و منزه است ذات احديت خداى تعالى پروردگار عالميان از کل قبايح. يا دائم و ثابت است و زوال و فناء در ساحت قدس الهى راه ندارد.
خاتمه: در من لا يحضره الفقيه- حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در
جلد 4 صفحه 89
وصاياى خود به امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: هر که بترسد ساحر يا شيطانى را، بخواند: إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ. «1» تنبيه: آيه شريفه را دلالاتى است:
1- خالقى نيست در عالم وجود الا اللّه تعالى، و احدى آمر نيست در ملک و خلق او اصلا، زيرا مالک و قادرى على الحقيقه سواى ذات سبحانى نخواهد بود.
2- ثبوت تکليف، زيرا مالک مطلق را نسبت به مملوک، امر و نهى باشد عقلا.
3- حدوث کلام، زيرا قوله «له الخلق» دال است که کل ما سوى اللّه، مخلوق خداى تعالى، و مسلما مخلوق، حادث باشد نه قديم. پس قرآن و ساير کتب منزله الهى، حادثند.
پس به دلالت اول باطل شد قول کسانى که گويند: شمس و قمر و کواکب و طبيعت و دهر و دوران فلک را تأثير ايجاد و اعدام و احيا و ابقا بالذات مى‌باشد. و به ثانى: بطلان نافيان تکليف ثابت، و به ثالث: بطلان مذهب مجبره و حنابله و کراميه واضح شد در قول به قدم قرآن.