تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (55)
بعد از اثبات خالقيت و وحدانيت و مالکيت خود و ثبوت تکليف، در عقب آن به عبادت امر فرمايد:
ادْعُوا رَبَّکُمْ: بخوانيد و ياد کنيد اى بندگان، پروردگار خود را، تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً: به حالت زارى و پنهانى، يعنى هم ظاهر و هم باطن و بطلبيد از درگاه احديت او جميع مرادات و قضاء حاجات خود را، چه خالق و مالک شما غنى، و فياض على الاطلاق است.
تبصره: بيان دعا:
«1» من لا يحضره الفقيه، جلد 4، باب آخر کتاب، صفحه 269.
جلد 4 صفحه 90
1- دعا اصل طاعت و مخ عبادت است، زيرا عبد هرگاه ملجأ و منجا و مفر و مهرب خود به وجهى نداند، لابد از کل ما سوى اللّه نااميد و منقطع شده، به توجه قلبى رجوع به خالق غنى مى‌نمايد. معبود ازلى و ابدى، از ازل حال او را داند و وعده حتمى هم به قضاء حاجت محتاجين داده، و وعده الهى تخلف پذير نيست، پس دعا را وسيله وصول به آن قرار داده.
2- ذات علام الغيوب در ازل آنچه اصلح و انسب به احوال و مآل عالم و آدم باشد همه را بالتفصيل به حسب حکمت صحيحه و مصلحت قديمه خود مقرر فرموده، اما حصول آن منحصر بر دعا و مسئلت ايشان باشد، پس دعا لازم آمد.
3- دعا مفيد معرفت ذلت عبوديت و عزت ربوبيت، و آن اشرف عبادات است. و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: ما من شى‌ء اکرم على اللّه من الدّعاء و الدّعاء هو العبادة و قرء: انّ الّذين يستکبرون عن عبادتى سيدخلون جهنّم داخرين يعنى: هيچ چيز گرامى‌تر بر خدا از دعا نيست، و دعا اصل عبادت است به دليل آيه آنانکه تکبر کنند از عبادت من، يعنى دعا کردن، زود است داخل جهنم شوند ايشان را به ذلت و خوارى.
شرايط دعا: بطور اختصار:
1- کمال صحت عقايد و ايمان و معرفت الهى.
2- خوردن غذاى حلال و پاک، چه در حديث نبوى به طريق خاصه و عامه وارد است که: هر که غذا و لباس او حرام باشد، چگونه نماز و روزه و عبادت او قبول شود.
3- طهارت بدن و جامه از حدث و خبث.
4- مطلوب، حرام نباشد.
5- خالص از ريا و سمعه.
6- تعميم در دعا.
7- گريه و تضرع و تذلل و خشوع و خضوع باشد، چه اين حالت سلاح دعا است.
8- مقدم بر طلب مطلوب، مدح و ثناى الهى نمودن به ذکر اسماء حسنى و صلوات و سلام بر محمد و آل محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. در لوامع حضرت
جلد 4 صفحه 91
صادق عليه السّلام فرمود: هرگاه يکى از شما حوائج دنيا و آخرت را از خدا بخواهد، ابتدا نمايد به مدح و ثناى الهى و صلوات بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و آل معصومين او. «1» 9- اعتراف و احصاء گناهان خود، و نعم الهى.
10- اصل اصيل توجه و اقبال قلب، چه به قلب لاهى و ساهى، منتج نباشد. در لوامع حضرت امير المؤمنين فرمايد: لا يقبل اللّه دعاء قلب لاه: «2» قبول نفرمايد خدا دعاى قلب لاهى را. و حضرت صادق عليه السّلام فرمود: من قدّم اربعين من المؤمنين ثمّ دعى استجيب له. «3» يعنى: هر که مقدم دارد چهل نفر از مؤمنين را پس دعا نمايد، مستجاب شود براى او.
11- مقدم داشتن دعا براى برادر دينى. و حضرت باقر عليه السّلام فرمود:
اسرع الدّعاء نجاحا للاجابة دعاء الاخ لاخيه بظهر الغيب فاذا بدء بالدّعاء لاخيه فيقول ملک موکّل امين و لک مثلاه. «4» يعنى: سريعترين دعا به اجابت، دعاى براى برادر مؤمن است در غياب. پس چون ابتدا نمايد به دعا براى برادر مؤمن، ملک موکل گويد: آمين و براى تو هم مثل آن باشد.
بنابراين عدم اجابت دعاها به جهت فقدان شرايط خواهد بود.
إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ: به تحقيق ذات سبحانه دوست نمى‌دارد تجاوز کنندگان از حد و تارکين دعا را، يعنى لازمه دوستى که لطف و مرحمت و عطا باشد، نسبت به آنان منظور نفرمايد.
بيان: در علم کلام مقرر و مبرهن گرديده که اينچنين اسماء و صفات، دو حالت دارند: اول- بطور مبادى. دوم- بطور غايات. اما وجه اول- به وجود شهوانيت حيوانى، در قلوب رغبت و ميل به چيزى يا نفرت و کراهت از چيزى ناشى مى‌شود. وجه دوم- به حصول ميلان و رغبت و رضا و رحمت، اظهار شفقت و ايصال خيرى به محبوب و مرضى عنه عطا مى‌نمايد، و به حصول
«1» بحار الانوار، جلد 93، صفحه 313.
«2» اصول کافى، کتاب الدعاء، جلد 2 صفحه 473، حديث دوم.
«3» کتاب پيشين، صفحه 509، حديث 54.
«4» همان مدرک، صفحه 507، حديث 4 (با اندکى تفاوت)
جلد 4 صفحه 92
کراهت و غضب ناملايم طبع و مکروهى موجب تلافى باخذ انتقام او مى‌شود؛ پس بالنسبه به ذات احديت الهى غايات اين الفاظ مراد باشد، زيرا به معنى اول باعث تغير ذات و تغير ذات محال است، لذا مراد از محبت لازمه آن که ايصال خير و احسان است عطا فرمايد و يا وصول به ثواب و نجات از عقاب و عذاب باشد و آن را نسبت به معتدين مرعى ندارد به سبب سوء اختيار خودشان.