تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (54)
ترجمه
بدرستيکه پروردگار شما خداوندى است که آفريد آسمانها و زمين را در شش روز پس مستولى شد بر عرش ميپوشاند شب را بروز ميجويد آنرا بشتاب و آفتاب و ماه و ستارگان را که مسخّر شدگانند بفرمان او آگاه باشيد مر او را است آفرينش و فرمان بزرگ است خداوند که پروردگار جهانيان است.
تفسير
در مجمع در تفسير ستة ايّام فرموده در مقدار شش روز از روزهاى دنيا و قمى ره فرموده در شش وقت و در کافى از امام صادق (ع) نقل نموده که اولش روز يکشنبه بوده و آخرش روز جمعه و در مجمع اين معنى را نسبت بمجاهد داده و در کافى از امام صادق (ع) نقل نموده که خداوند دنيا را در شش روز خلق کرد و آنرا از ايام سال کسر فرمود به اين جهت سال سيصد و پنجاه و چهار روز است و به اين معنى روايات ديگرى هم وارد شده است که معلوم ميشود مراد از روز بيست و چهار ساعت است و اشکال شده است که ايّام مقدر و ممتاز ميشود بحرکت فلک پس چگونه خلق شده است آسمانها و زمين در ايام پيش از تقدير و تمايز آنها و فيض ره جواب فرموده که تقدير و تمايز ايّام بحرکت فلک الافلاک است و مربوط بآسمانهاى هفت‌گانه نيست و مخلوق در ايام متمايزه هفت آسمان و زمين و ما بين آنها است نه مافوق آنها حقير عرض ميکنم در حکمت طبيعى علاوه بر افلاک سبع که هر يک منسوب بکوکبى از کواکب سبعه سيّاره‌اند دو فلک ديگر اثبات شده که فلک هشتم را فلک ثوابت و نهم را فلک اطلس ناميده‌اند و ايندو را فوق سماوات سبع ميدانند و محيط بر آنها و گفته‌اند در لسان شرع از آن دو تعبير بکرسى و عرش شده است و منشاء پيدايش شبانه روز حرکت فلک اعلى است که آنرا فلک الافلاک نيز خوانده‌اند ولى حق آنستکه آفتاب به تبع آن حرکت مينمايد و پيدايش شبانه روز يا بواسطه گردش آن بدور زمين يا بسبب گردش زمين است بدور خود در هر حال وجود آفتاب که يکى
جلد 2 صفحه 434
از موجودات آسمان چهار است مدخليّت در پيدايش و تقدير و تمايز ايام دارد و بنابر اين نميتوان گفت سماوات سبع و زمين و آنچه در آنها است بعد از تقدير و تمايز ايام خلق شده است و انصاف آنستکه در اينمواقع بايد اعتراف بقصور فهم و احاله علم آنرا باهلش نمود چنانچه ايشان هم اخيرا اعتراف فرموده‌اند و اگر خواسته باشيم در اين باب بقدر فهم خودمان سخنى گفته باشيم بهتر آنستکه گفته شود مراد از ايام امتداديست که از ايجاد آنها متدرجا تحقق پيدا مى‌کند که اگر مقدّر بزمان شود بميزان شش شبانه روز ميشود و شايد عبارت مجمع اشاره بآن باشد و مؤيد اين معنى است روايت عيون از حضرت رضا (ع) که فرمود خداوند قادر بود که خلق فرمايد آنها را در يک چشم بهم زدن ولى خلق فرمود آنها را در شش روز تا ظاهر شود بر ملائکه آنچه را خلق ميفرمايد پى در پى پس استدلال شود از حدوث هر حادثى بوجود خداوند مرة بعد اخرى و قريب باين معنى در احتجاج از امير المؤمنين (ع) نقل شده يا آنکه گفته شود مراد ظروف تحقق موجودات مرتبه است بمناسبت آنها که عالم عقول و انوار و نفوس و اشباح و طبايع و اجسام باشد در قوس نزول و اينمعنى اگر چه با مشرب حکمت موافق و با ذوق ملائم است ولى انصاف آنستکه با ظواهر اخبار و آيات مخالف است اگر چه با فرمايش قمّى ره مناسب است و مراد از استوى در اوايل سوره بقره و مراد از عرش در ضمن تفسير آية الکرسى بيان شد و اجمالش بر طبق روايات ائمه اطهار آنستکه مقصود از استوى تساوى نسبت حق است بخلق در استيلا و احاطه و علم و قدرت و قرب و رحمت و کسانيکه دور و محرومند دورى و حرمان از ناحيه خود آنها است و مقصود از عرش مقرّ سلطنت مطلقه الهيّه است که تمام موجودات علوى و سفلى باشد و حاصل معنى آنستکه خداوند پس از خلق آسمانها و زمين بر تمام مملکت خود بيک نسبت مستولى شد و امور آنرا بر وفق صلاح و حکمت مرتب و منظم فرمود و مراد از پوشاندن شب را بروز پنهان نمودن روز است بشب گويا شب پرده است که بروى روز کشيده و پوشش آن شده است و جستن آنرا بشتاب کنايه از آمدن شب است بدنبال روز بدون درنگ و خداوند خلق فرمود آفتاب و ماه و ستارگان را در حاليکه همگى در تحت فرمان اويند و بر وفق نظام احسن حرکت ميکنند و بنابر اين و الشّمس و القمر و النّجوم معطوفات بسموات و مسخرات حال است از آنها و بعضى هر چهار کلمه را مرفوع قرائت نموده‌اند و بنابر اين مبتدا و خبر است و گفته‌اند مراد بخلق عالم اجسام و مراد بامر عالم ارواح است
جلد 2 صفحه 435
و ظاهرا مراد بخلق آفرينش و مراد بامر حکم فرمائى بر آنها است و مراد از بزرگى علوّ مقام و عدم تناهى صفات و بوهم و عقل در نيامدن ذات است و اللّه اعلم ..