اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ رَبَّکُم‌ُ اللّه‌ُ الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ فِي سِتَّةِ أَيّام‌ٍ ثُم‌َّ استَوي عَلَي العَرش‌ِ يُغشِي اللَّيل‌َ النَّهارَ يَطلُبُه‌ُ حَثِيثاً وَ الشَّمس‌َ وَ القَمَرَ وَ النُّجُوم‌َ مُسَخَّرات‌ٍ بِأَمرِه‌ِ أَلا لَه‌ُ الخَلق‌ُ وَ الأَمرُ تَبارَک‌َ اللّه‌ُ رَب‌ُّ العالَمِين‌َ (54)
محققا پروردگار شما اللّه است آن خدايي که خلق فرمود آسمانها و زمين را در شش روز پس از آن مرتب فرمود بر عرش عظمت ميپوشاند شب روز را طلب ميکند او را در عقب او بکمال سرعت ميرود و خورشيد و ماه و ستارگان تماما در تحت امر او و بامر او مسخر هستند و اطاعت ميکنند آگاه باشيد مختص بخدا است خلق کردن و امر فرمودن خداوند بسيار برکات و عنايات دارد پروردگار جميع عالمين است.
إِن‌َّ رَبَّکُم‌ُ اللّه‌ُ محققا آنکه شما را تربيت فرموده از ابتداء خلقت ماده اصلي شما و سير در مراتب وجوديه شما تا نطفه و علقه و مضغه و هکذا تا بدنيا آمديد تا شما را بحد رشد و رجوليت رسانيد و تمام وسائل زندگاني را براي شما از داخل و خارج فراهم فرمود و آن بآن افاضه ميفرمايد اللّه است ذات مقدس ربوبي اللّه‌ُ الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ فِي سِتَّةِ أَيّام‌ٍ در کيفيت خلقت آسمانها و زمين و عرش و کرسي مسالکيست، حکماء که عالم را قديم ميدانند و خدا را علت تامّه ميپندارند و انفکاک علت از معلول را محال ميگويند دو مسلک دارند يکي مسلک افلاطون که قائل بعقول عشره است ميگويد خداوند چون بسيط من جميع الجهات است فقط از او عقل اول صادر شده زيرا (الواحد لا يصدر عنه الّا الواحد) و چون خداوند قديم است و انفکاک هم محال است عقل اول هم قديم است و فرق بين اينکه دو باختلاف رتبه است خداوند بذاته موجود است و واجب الوجود است و عقل اول ممکن الوجود و بواسطه علتش موجود و قديم است که گفتند (الممکن في ذاته ان يکون ليس و له من علته ان يکون ايس) و چون عقل اول
جلد 7 - صفحه 337
مرکب از وجود و ماهيت است از جنبه وجودش عقل ثاني و از جنبه ماهيتش عرش موجود شد و هکذا عقل ثاني که از جنبه وجودش عقل ثالث و ماهيتش کرسي که فلک ثوابتش نام نهاده، و از ثالث عقل رابع و فلک زحل که آسمان هفتم، و از رابع عقل خامس و فلک مشتري، و از خامس عقل سادس و فلک مريخ، و از سادس عقل سابع و فلک شمس، و از سابع عقل ثامن و فلک زهره، و از ثامن عقل تاسع و فلک عطارد، و از تاسع عقل عاشر و فلک قمر که اينها را سبع سماوات گفتند، و عقل عاشر کدخداي عوالم سفليه مثل کره نار و هوا و آب و خاک که اينها را امّهات اربع نام نهادند و سبع سماوات را آباء سبعه و از اينها موجودات ديگر موجود شده.
و ديگر مسلک ارسطو است که قائل بعقول عرضيه است ميگويد از ذات واجب الوجود عقل اول و عقل اول از نورانيت خود يک عقل و از جهت اشراق نور واجب الوجود در او عقل ديگر و هکذا اينکه عقول از جهت خود هر کدام يک عقل و از جهت اشراق نور حق و ساير عقول عقول متعدده و مثل زده به اينکه اگر هزار آينه بلکه دو آينه مقابل چراغي گذارده شود الي غير النهايه چراغ در اينکه دو آينه مشاهده ميشود، حتي اينکه نقل کردند بعض مترفين بستر خود را در ميان دو آينه انداخته و مشغول با عيال خود و مشاهده ميکرد در آينه تا چشم کار ميکرد بستر بود و اشتغال.
لکن تمام اينها مزخرف است و مبتني بر همان مسلک فاسد است خداوند قادر متعال و فاعل مختار است ان شاء فعل و ان لم يشأ لم يفعل و افعال او تابع حکم و مصالح و قابليت محل است و علّت قدرت بر ترک ندارد و اختيار در او نيست و باختلاف حکم و مصالح و قابليت تعدد ميآورد و لطمه ببساطت ذات نميزند بعلاوه وجدانا و حسّا با اينکه وسائل امروزه مشاهده در اينکه فضاي وسيع کرات
جلد 7 - صفحه 338
جوّيه و منظومه‌هاي شمسيه و شموس متعدده و سيارات کثيره بسيار است منحصر بشمس ما نيست و بسيّارات سبعه.
مسلک سوم آنکه بعضي گفتند خداوند امر خلق و رزق را بملائکه واگذار کرده، بعضي گفتند بانبياء و اولياء محول شده، بعضي گفتند بدست طبيعت داده شده الي غير ذلک از مزخرفات.
و اينکه آيه شريفه بلکه سرتاسر قرآن بر توحيد افعالي و اينکه تمام باختيار حق و اراده او موجود شده کمال صراحت را دارد لذا منحصر ميفرمايد بقوله تعالي إِن‌َّ رَبَّکُم‌ُ اللّه‌ُ مربّي و موجد و خالق شما منحصر است باللّه الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ مراد طبقات و فضاي وسيع است که لا يعلمها الّا اللّه و تمام اينکه کرات جوّيه با اينکه بعد طولاني در طبقه اولي است بدليل قوله تعالي إِنّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنيا بِزِينَةٍ الکَواکِب‌ِ صافات آيه 6، و مراد از سماء دنيا طبقه نزديکتر بزمين و عالم سفلي است که همان طبقه اولي باشد نه اينکه مراد افلاک سبعه که در او سيارات سبعه باشد که يکي از آنها را حکماء شمس گفتند و توهّم کردند که تمام اينها دور کره زمين ميگردند با اينکه کره زمين و ساير منظومات شمسي دور کره شمس چرخ ميخورند وَ الأَرض‌َ که عالم سفلي باشد از زمين و آب و ساير مواد ارضيه.
فِي سِتَّةِ أَيّام‌ٍ اشکال- خداوند متعال قادر ذي الجلال قدرت دارد که در طرفة العين تمام اينها را ايجاد فرمايد بدليل قوله تعالي إِذا أَرادَ شَيئاً أَن يَقُول‌َ لَه‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ يس آيه 82، خصوصيت شش روز چيست.
جواب- گفتيم که تمام افعال الهي تابع حکم و مصالح است بسا حکمت در ايجاد نيست چنانچه قبل از خلقت عالم مصلحت نبوده و خلق نفرموده و هر کدام در موقع خود که حکمت اقتضاء کند و مصلحت باشد ايجاد ميفرمايد و کسي عالم
جلد 7 - صفحه 339
بحکم و مصالح جز ذات اقدس نيست و اينکه اشکال نظير اينست که بگويي خدا قدرت داشت تمام بشر را در آن واحد ايجاد فرمايد چرا بايد از آدم تا انقراض عالم نسلا بعد نسل ايجاد فرمايد البته هر کدام بموقع خود مصلحت داشته.
اشکال- در سوره فصّلت آيه 8 ميفرمايد خَلَق‌َ الأَرض‌َ فِي يَومَين‌ِ و در آيه 9 ميفرمايد وَ جَعَل‌َ فِيها رَواسِي‌َ مِن فَوقِها وَ بارَک‌َ فِيها وَ قَدَّرَ فِيها أَقواتَها فِي أَربَعَةِ أَيّام‌ٍ و در آيه 11 ميفرمايد فَقَضاهُن‌َّ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ فِي يَومَين‌ِ و مقتضاي اينکه آيات هشت روز ميشود و در اينجا شش روز فرموده.
جواب- کلمه اربعة ايّام مجزّي از في يومين نيست بلکه مفاد اينست که زمين را در دو روز خلق کرديم و جعل رواسي و برکات و تقدير اقوات با خلقت زمين شد چهار روز و دو روز هم خلقت سبع سماوات شد که مجموعا شش روز ميشود نه هشت روز.
اشکال- از اينکه آيه استفاده ميشود که خلقت آسمانها قبل از خلقت زمين بوده و خلقت آسمان و زمين قبل از خلقت عرش بوده و در سوره فصلت دلالت دارد که خلقت زمين قبلا بوده بدليل فاء تفريع.
جواب- امّا اينکه آيه دلالت بر تقديم خلقت آسمانها ندارد و تقديم ذکري دليل نيست زيرا ممکن است براي علوّ رتبه باشد و عظمت قدرت پس منافي با آيه فصّلت ندارد.
ثُم‌َّ استَوي عَلَي العَرش‌ِ اينکه جمله مفاد آيه الرَّحمن‌ُ عَلَي العَرش‌ِ استَوي و آيات بسياري که مفاد اينکه جمله است و همين آيات باعث توهّم مجسمه شده که ميگويند خدا بر روي تخت نشسته و حکم ميفرمايد لکن ما و لو معتقد بوجود عرش هستيم بدليل وَ يَحمِل‌ُ عَرش‌َ رَبِّک‌َ فَوقَهُم يَومَئِذٍ ثَمانِيَةٌ حاقه آيه 17، و اخبار بسيار در باب حمله عرش لکن نظر به اينکه عرش احاطه بکرسي و کرسي احاطه
جلد 7 - صفحه 340
بجميع سماوات و ارض دارد بدليل وَسِع‌َ کُرسِيُّه‌ُ السَّماوات‌ِ بقره آية الکرسي، و از آن طرف گفته‌ايم که ظواهر بعد از آني که قرينه عقليه که بمنزله قرينه متصله است اگر بر خلاف ظاهر داشته باشيم نميگذارد ظهور منعقد شود و مثل قرائن منفصله نيست که بر تقييد يا تخصيص يا معاني مجازيه حمل شود پس بنا بر اينکه اصلا ظهور ندارد بلکه مراد احاطه قدرت و عظمت است که تمام ممکنات در تحت تدبير او هستند، بناء علي هذا مراد از استوي قيام بکارپردازيست لذا در بعض آيات بعد از اينکه جمله ثُم‌َّ استَوي عَلَي العَرش‌ِ ميفرمايد يُدَبِّرُ الأَمرَ يونس آيه 3، و نيز ميفرمايد ثُم‌َّ استَوي عَلَي العَرش‌ِ، الي قوله: يُدَبِّرُ الأَمرَ رعد آيه 2، و قوله تعالي ثُم‌َّ استَوي عَلَي العَرش‌ِ الي قوله تعالي يُدَبِّرُ الأَمرَ مِن‌َ السَّماءِ إِلَي الأَرض‌ِ فصلت آيه 4، و تعبير بثم‌ّ که از براي تراخي است هم يک دليل است زيرا قيام بتدبير امور پس از خلقت آسمانها و زمينها است نه اينکه ايجاد عرش پس از ايجاد زمين و آسمانها باشد، و نيز از شواهد همين جمله بعد است يُغشِي اللَّيل‌َ النَّهارَ شب روز را محو ميکند، اگر بگويي چرا نفرمود يغشي النهار الليل مي‌گوييم شب بمنزله عدم و سلب است نظير ظلمت و عدم را نميشود معدوم کرد و روز بمنزله وجود است نظير نور و موجود را ميتوان معدوم نمود لذا موقعي که روز معدوم شد شب است چنانچه نور اگر معدوم شود ظلمت است يَطلُبُه‌ُ حَثِيثاً فاعل يطلبه الليل است و مرجع ضمير نهار است يعني سرعت شب طلب ميکند روز را اشاره به اينکه عمر بسرعت طي ميشود، در حديث از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است فرمود
ا ما ترون ان‌ّ الليل و النهار يبليان کل‌ّ جديد و يقربان کل‌ّ بعيد.
وَ الشَّمس‌َ وَ القَمَرَ وَ النُّجُوم‌َ مُسَخَّرات‌ٍ بِأَمرِه‌ِ تمام کرات جوّيه بامر پروردگار در سير و حرکتند بنحو منظم خردلي تند و کند ندارند بلکه مستفاد
جلد 7 - صفحه 341
از قرآن است که اينها شعور و ادراک دارند و بطوع و رغبت اطاعت ميکنند چنانچه ميفرمايد ثُم‌َّ استَوي إِلَي السَّماءِ وَ هِي‌َ دُخان‌ٌ فَقال‌َ لَها وَ لِلأَرض‌ِ ائتِيا طَوعاً أَو کَرهاً قالَتا أَتَينا طائِعِين‌َ فصلت آيه 10، و نيز ميفرمايد أَ لَم تَرَ أَن‌َّ اللّه‌َ يَسجُدُ لَه‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ مَن فِي الأَرض‌ِ وَ الشَّمس‌ُ وَ القَمَرُ وَ النُّجُوم‌ُ وَ الجِبال‌ُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَاب‌ُّ وَ کَثِيرٌ مِن‌َ النّاس‌ِ وَ کَثِيرٌ حَق‌َّ عَلَيه‌ِ العَذاب‌ُ حج آيه 18، و بسياري از آيات ديگر که بالصراحه دلالت دارد که تمام موجودات عقل و شعور دارند و عبادت ميکنند بتسبيح و سجده و انجام وظيفه و کساني که اينها را عادم الشعور ميدانند اينکه آيات را حمل بر تکويني ميکنند که نفس وجود آنها دلالت بر وجود حق و صفات او دارند، و جواب آنها به اينکه اينکه حمل خلاف نص‌ّ است زيرا تقييد بکثير من النّاس و کلمه طائعين نص‌ّ در مطلب است و کلام شما اجتهاد مقابل نص‌ّ است.
أَلا لَه‌ُ الخَلق‌ُ وَ الأَمرُ لام اختصاص صريح در اينکه است که غير خدا خالق شي‌ء نيست و همين است معني توحيد افعالي و امر هم مختص باو است و اينکه اطاعت اوامر رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار عليهم السّلام و والدين و زوج و مولي واجب است بواسطه امر او است أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُول‌َ وَ أُولِي الأَمرِ مِنکُم نساء آيه 62 (من اطاعکم فقد اطاع اللّه و من عصاکم فقد عصي اللّه) زيارت جامعه.
تَبارَک‌َ اللّه‌ُ رَب‌ُّ العالَمِين‌َ از مادة المواد تا عالم عقول تماما تحت تربيت او هستند هر کمالي بهر که افاضه ميشود و هر نقصي از هر که رفع ميشود بعنايت او است او تام است فوق التمام و کامل است فوق الکمال.