تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (56)
بعد از ترغيب به دعا، نهى فرمايد از فساد در زمين. وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ: و فساد و خرابى و تباهى مکنيد در زمين، بَعْدَ إِصْلاحِها: بعد از اصلاح و نيکى و آرامى اهل آن، چه افساد ضد اصلاح، و صلاح، حال نيک و پسنديده باشد.
تبصره: مفسرين را در اين آيه وجوهى است:
1- عصيان و گناه مکنيد در زمين، زيرا به معاصى، فساد ارض شود به حبس باران و قحطى، و بعد آبادى و ارزانى و ويرانى و سختى حاصل آيد.
2- بعد اسلام، اختراع بدعات و کفريات مکنيد، چه به احداث مذاهب مختلفه، اهل زمين که اصلاحشان به دين اسلام و ايمان شده، مبدل به باطل و کفر مى‌گردانيد. و بدين معنى اشاره فرمود حضرت صادق عليه السّلام: انّ الارض کانت فاسدة فاصلحها اللّه بنبيّه. «1» در تفسير على بن ابراهيم قمى:
اصلاحها برسول اللّه و امير المؤمنين عليه السّلام فافسدوها حين ترکوا امير المؤمنين عليه السّلام. «2»
«1» روضه کافى، صفحه 58، حديث 20 (روايت از امام باقر)
«2» تفسير نورالثقلين، جلد 2، صفحه 41، حديث 166- تفسير برهان، جلد 2، صفحه 23.
جلد 4 صفحه 93
3- زمين را فاسد مسازيد به ظلم و ستم و تعدى، چه به عدل و انصاف اصلاح يافته است.
4- قتل مؤمن، و اخذ مال مسلم به ناحق و تدليس و حيل مکنيد.
5- اصلاح اهل زمين مبدل به افساد مکنيد به شرک و کفر و نفاق و فسق و دعوت به باطل، بعد از بعث رسل و انزال کتب و اتيان شرايع و احکام.
6- مصالح دين و دنيا منحصر است بر پنج چيز: نفوس، و عقول، و اموال، و انساب، و اديان؛ و بيک کلمه جامعه لا تفسدوا نهى از افساد همه اينها فرموده، به افساد در نفوس به قتل و قطع اعضاء، و افساد اموال به غصب و سرقت و تدليس و خدعه، و افساد اديان به القاء شکوک به کفر و بدعت، و افساد انساب به خلط انساب به زنا و لواطه و قذف محصنين و محضات. و افساد عقول به شرب مسکرات مثل خمر و بنگ و چرس. خلاصه، ادخال ماهيات مفسدات در ماهيات صالحات و طاعات و عبادات و معاملات دينى و دنيائى مسازيد و عالم و آدم و اهل زمين را خراب مکنيد.
وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً: و بخوانيد خدا را به حالى که ترسان و اميدوار باشيد.
مفسرين را در آيه وجوهى است: 1- بخوانيد حق تعالى را ترسناک از عدل او و اميدوار به فضل او. 2- ترسناک از نيران و اميدوار به جنان. 3- ترسناک از رد و اميدوار به اجابت. 4- ترسناک از عقاب و اميدوار به ثواب. 5- ترسناک از ريا و سمعه و اميدوار به قبول. و اولى حمل بر عموم است.
إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ: بتحقيق انعام و احسان الهى نزديک است به نيکوکاران در دنيا به اجابت دعوات مخلصه ايشان، و در عقبى به وصول ثواب آن، يا ثواب الهى نزديک است به فرمان برداران، مراد به مطيعين است.
تنبيه: آيه شريفه دال است بر اينکه بنده بايد در طاعت و عبادت بين خوف و رجا باشد. لقمان حکيم در وصاياى فرزند خود فرمايد: اى فرزند گرامى، از خدا بترس ترسيدنى که اگر با نيکى جن و انس به قيامت بيائى، ترسى تو را عذاب نمايد. و اميدوار باش به خداوند اميدى که اگر به محشر آئى به گناه جن و انس، اميد دارى تو را بيامرزد. پسر گفت: اى پدر، چگونه طاقت اين توانم که خوف و
جلد 4 صفحه 94
رجا را با يکديگر جمع کنم، من بيش از يک دل ندارم. لقمان فرمود: اى فرزند، اگر دل مؤمن را بيرون آورند و بشکافند، هر آينه در آن دو نور خواهند يافت:
نورى از ترس الهى، و نورى به اميد رحمت سبحانى، که اگر هر دو را مقايسه کنند بقدر ذره‌اى زيادتى نکند.