تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ هُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ کَذلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (57)
چون در آيه قبل ذکر دلائل بر الهيت و توحيد و علم و قدرت و اراده و تدبير و حکمت به ايجاد علويات و سفليات از خلق زمين و آسمان و شمس و قمر و نجوم نموده، در عقب آن بعض براهين تنظيم عالم را فرمايد:
وَ هُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ: و خالق سماوات و ارض و ما فيها، ذاتى است که ارسال فرمايد انواع و اقسام بادها را. شهيد اول رضوان اللّه عليه در ذکرى و در کافى نيز مروى است که بادها چهار است: شمال، جنوب، صبا، دبور. و اينها اسامى موکلين به آنهاست. شيخ طريحى از اهل تحقيق نقل نموده: باد صبا محلّش ما بين مطلع شمس و جدى در اعتدال است. باد شمال محلش از جدى تا مغرب شمس در اعتدال است. باد دبور محلش از سهيل تا مغرب است. باد جنوب محلش از مطلع شمس تا جنوب است.
تبصره: فخر رازى بيان نموده: باد عبارت از هواى متحرک، و بايد دانست که اين حرکت بذاته و لوازم ذاتش نيست، و الّا دائم الحرکه به دوام ذاتش مى‌بود؛ پس لابد است در تحريک به محرک فاعل مختارى، و او ذات احديت قهار ذو الاقتدار است.
در احتجاج- مروى است که زنديقى از حضرت صادق عليه السّلام سؤال از
جلد 4 صفحه 95
جوهريت باد نمود. حضرت فرمود: الرّيح هواء اذا تحرّک يسمّى ريحا فاذا سکن يسمّى هواء، و به قوام الدّنيا و لو کفت الرّيح ثلثة ايّام لفسد کلّ شى‌ء على وجه الارض و نتن، و ذلک انّ الرّيح بمنزلة المروحة تذبّ و تدفع الفساد عن کلّ شى‌ء و تطيّبه، فهى بمنزلة الرّوح، اذا خرج عن البدن نتن البدن و تغيّر و تبارک اللّه احسن الخالقين. «1» حاصل آنکه: باد هواء مى‌باشد، وقتى حرکت کند، آن را باد و زمان سکون هوا نامند. و به ياد قوام دنيا است، اگر تا سه روز حبس شود، دنيا فاسد گردد؛ زيرا باد به منزله بادبزن است، باز مى‌دارد و دفع مى‌کند فساد را از هر چيزى، و پاکيزه کند آن را. پس باد به منزله روح است، هرگاه خارج شود از بدن، جسد متعفن و متغير گردد.
خلاصه: ذات احديت ارسال فرمايد رياح را، بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ: در حالى که بشارت و مژده دهنده است پيش و جلو رحمت سبحانى، يعنى باد مقدمه رحمت باران است. و تسميه باران به رحمت به جهت آنست که اين نعمت اتم و اکمل نعماء الهى است براى عالم و آدم و ذوى الحيات، زيرا به نزول آن، زندگى هر ذى حياتى از جماد و نبات و حيوان و انسان مى‌باشد، و اين رحمت عامى است به خلق، پس باران از اعظم نعماء الهى و رحمت رحمانيه سبحانى مى‌باشد.
بشارت: در لوامع- در علم سير- از قضاياى خليفه ثانى مروى است که:
شخصى نزد او آمد، ادعا کرد که من از رحمت الهى فرار کنم و گريزانم، و حيوان بدون ذبح را خوردن حلال، و ذبح او را حرام مى‌دانم و وطى بلانکاح کنم و کردم، و نکاحش حرام مى‌دانم، و شهادت ناديده واجب مى‌دانم و مى‌دهم. پس از اقرار او به کمال عقل و هوش و اراده، در مجلس اکابر صحابه بمرات ثلاثه، خليفه امر به قتل او نمود. و «باب مدينة العلم» بين راه، او را برگردانيد. فرمود: اى عمر، به قتل ناحق مؤمن صحيح العقايد امر کردى، خطا نمودى. پس حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: اين مرد حق گفته، اما فرار از رحمت، فرار از باران رحمت الهى مى‌باشد در حال باريدن. و اما خوردن
«1» احتجاج طبرسى، جلد 2، صفحه 97 (احتجاج الصادق على الزنديق و بيان مذهب التّناسخ)
جلد 4 صفحه 96
حيوان بدون ذبح، ماهى و ملخ و جنين مواشى در شکم مادر مذبوح را مى‌خورد.
و اما وطى بدون عقد و نکاح، وطى کنيز است. و اما شهادت ناديده، شهادت بوجود خدا مى‌باشد. پس عمر، نادم شده گفت: لولا على لهلک عمر.
اقسام رياح: در لوامع التنزيل- عبد اللّه بن عمر روايت نموده که بادها بر هشت قسم است: 1- ريح قاصف، بادى است شکننده سفن و اشجار و جبال و ديار. 2- ريح عاصف، که باد تند و طمطراخ باشد. 3- ريح صرصر، که در حرکت با صداى سخت باشد. 4- ريح العقيم که باد راکد است و خلاف لواقح که حامل و بار آورنده اشجار و مزارع باشد. و چهار ديگر: 1- ريح ناشر، پراکننده ابرها است. 2- ريح مبشرات، مژده دهنده باران. 3- ريح مرسلات يعنى روان. 4- ريح ذاريات. و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: نصرت بالصّبا و اهلکت عاد بالدّبور و الجنوب من ريح الجنّة، «1» يعنى: در جنگ بدر يارى شدم بر اعداء به باد صبا، و قوم عاد هلاک شدند به دبور. و ريح جنوب باد بهشت است. در السماء و العالم، از ابن عباس روايت نموده: الماء و الرّيح جندان من جنود اللّه، و الرّيح جند اللّه الاعظم. «2» يعنى: آب و باد دو لشکر الهى هستند، و باد لشکر بزرگ است.
ارسال فرمايد رياح مبشرات را، حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا: تا بر مى‌دارد از اطراف عالم ابرهاى پر آب سنگين و ثقيل الوزن را، و آنها را با هم جمع مى‌سازد تا به حسب اراده الهى به زمين معين مى‌بارد. بعض علام در اينجا تشريح نموده: اول- آنکه باد برمى‌دارد از آفاق عالم ابرهاى سنگين به آب را تا موضعى معين رسانيده جمع مى‌سازد با هم اجزاء ابرها و کثيف و جسيم مانند لخته واحد گردد. دوم- به سبب حرکات شديده کثيره باد به يمين و يسار، ممتنع شود تقاطر و نزول اجزاء مائيه از ابر، پس ابر محصور و معلق در هوا مى‌ماند در فضاى معين. سوم- بادها مفرق و منشر ابرها بعد نزول باران به اطراف آفاق آن را منشور و مفروق سازد. چهارم- مطابق احاديث آل عصمت
«1» بحار الانوار، جلد 60، صفحه 4. (طبع اسلامية)
«2» بحار الانوار، جلد 60، صفحه 18، حديث 30 (طبع اسلاميّه)
جلد 4 صفحه 97
عليهم السلام به امر و اراده الهى از ابرها باران بطور قطره قطره فرود مى‌آيد، لکن با هر قطره‌اى ملکى همراهى دارد.
سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ: مى‌بريم و مى‌رانيم آن ابر را به سوى زمين معمورى که مرده، و گياه آن نروئيد، و نباتات و اشجار آن از بار و بر افتاده باشند.
فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ: پس نازل فرمائيم به سبب آن ابر، باران را. بسيارى از مفسرين قدماء و متأخرين و اهل حديث و مروى در اکثر احاديث خاصه و عامه در نزول باران آنست که: از بحر مسجور که در ما بين زمين و آسمان خداى تعالى خلق فرموده، سيل و آب به ابر مى‌رسد، و ابر مانند غربال، تقاطر نمايد به زمين.
علامه مجلسى رحمه اللّه و فخر رازى گويند که: باران نازل شود بر سبيل حقيقت از آسمان، چنانچه خداى تعالى صريحا به لفظ «انزلنا» فرموده مکررا، و او سبحانه صادق در اخبار و اعلام است، و هرگاه تسليم شويد قدرت قادر متعال بر امساک آب در سحاب و سحاب در هوا، پس چه استبعاد و تعجب دارد امساک آب در آسمان و درياى مسجور در هوا؛ و ايضا عدول از ظاهر نص به تأويل وقتى لازم است که اجراء لفظ بر ظاهر غير ممکن باشد، و اينجا دليلى بر امتناع سماء قايم نيست. پس لازم شد اجراء لفظ بر ظاهر آن.
قول فلاسفه در باران آنکه: ابخره ارضيه بواسطه تابش حرارت آفتاب، متصاعد شده، تشکيل ابر دهد، و به سبب برودت هوا به تقاطر آمده، باران حاصل شود.
جواب: بطلان اين قول به وجوهى است، از جمله آنکه:
اولا: در ايام تابستان در صميم و شدت گرما، مشاهده شده نزول تگرگ و باران، و بالعکس در زمستان ايام نزول باران به کلى منقطع شده اصلا قطره‌اى نبارد که در اثر آن قحطى ظاهر شود، چنانچه در قرن چهاردهم سال هزار و سيصد و سى و پنج هجرى منع باران شد، هر چه مصلى و استسقا رفتند فايده نداد. سال بعد آن قحطى عظيم پيدا شد به حدى که علف صحرا و خون و پوست حيوانات را از شدت اضطرار و گرسنگى مى‌خوردند و مردم بيشمار تلف شدند. (و مؤلف به چشم ديده) وجود اين گونه حسيات در قرون و سنون مکررا مبطل مزعوم فلاسفه مى‌باشد.
جلد 4 صفحه 98
ثانيا: بخارات ارضيه که تبديل به آب شود بايد به يک نحوه تقاطر نمايد، و حال آنکه خلاف آن ظاهر است.
ثالثا: اگر تولد مطر از بخارات متصاعده باشد، هر آينه نزول مطر بايد دائم باشد، زيرا بخارات دائما مرتفعند و چون امر چنين نيست، ثابت گردد عدم توليد باران از بخارات.
رابعا: باران قواى مولده دارد، و به برهان ثابت شده که آب مبدله از بخارات متصاعده فاقد اين قوه مى‌باشد.
فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ: پس برآورديم به سبب انزال باران، اجناس ثمار و حبوب فواکه و زراعات انواع مختلفة الالوان و المذاق، ترش و شيرين و مى‌خوش به تأثيرات متفاوته از سرد و گرم، و تر و خشک، و تر و سرد، و خشک و گرم و خشک معا، با وجودى که از يک زمين و آب و هوا و حرارت شمس به طبيعت واحده بوده، اين نيست مگر به قدرت قاهره مدبر حکيم که آثار حکمت او هويدا است، و ذات احديت به اجتماع اين مادية اشياء اربعه تکوين و تخليق آن فرمايد. و متکلمين اسلام گفته‌اند که: ثمار از آب و هوا و باران و زمين پيدا نشود، زيرا بذاته هر يک از اينها تأثيرى ندارند، بلکه عادت خالق مدبر جارى است که نزد اجتماع اين اشياء اربعه و اختلاط اينها با هم بطور اعتدال ايجاد و تخليق نبات ابتدائا و اولا مى‌فرمايد و بعد ثمر را از آن برمى‌آرد.
تبصره: متکلمين بر فساد قول طبيعيون وجوهى فرموده:
اولا: طبيعت حيات و علم و قدرت ندارد تا اشياء را به کمال احکام و اتقان ايجاد نمايد، پس تخليق اشياء بر نسق مرتب و منظم، هر آينه دال است بر فاعل قادر عالم.
ثانيا: دليل حسى- ما مى‌بينيم از دانه‌اى واحد، احوال مختلفه را مانند دانه انگور، چه پوست او سرد و خشک، و آب او گرم و مرطوب، و مغز و دانه او سرد و يا بس، پس تولد اجسام موصوفه به صفات مختلفه و خواص متفرقه متعدده از يک آب و خاک در يک حبه، ثمره، برهان قطعى است بر اينکه حدوث چنين اشياء به احداث فاعل عليم و مدبر مختار حکيم به کمال اتقان و تدبير مى‌باشد نه طبيعت خاصه.
جلد 4 صفحه 99
ثالثا: اگر بروز ثمرات اشجار به طبيعت باشد، بايد تمام اشجار با ثمر گردند، و حال آنکه درختان بى ميوه زياد است. اگر گوئى اين اقتضا از تخم درخت است، جوابش آنکه: اين اقتضا را در تخم، که مقرر نموده، و در ذات او جعل کرده، البته به اندکى تدبر، عاقل دريابد که ايجاد اين تأثيرات به تدبير و اراده خالق الطبيعه است.
حکايت: عالمى را با زنديقى مباحثه در توحيد اتفاق افتاد. زنديق گفت: هر چه در عالم خاک موجود مى‌شود همه از طبيعت است. دانشمند گفت: چنين نيست، زيرا برگ توت همه يک طعم و يک طبع دارد، پس اگر کرم پيله خورد ابريشم از او توليد شود، و اگر زنبور از آن تغذى کند عسل مى‌دهد، و اگر آهوى تاتار بخورد در نهاد او مشک از فر گردد، و اگر گوسفند از آن غذا سازد سرگين مى‌افکند، و حال آنکه کيفيت آن برگ يکى و خاصيت آن يک چيز است و در هر شکمى چيز ديگرى حاصل آيد، پس معلوم مى‌شود اين به تقدير عليم حکيم و مدبر قديم است. زنديق از جواب عاجز شد.
کَذلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتى: چنانچه ايجاد و احياء اشجار و اثمار از زمين مرده نموديم، همچنين احياى اموات نمائيم و ابدان فانيه را از بطن زمين به صورت اوليه بيرون آوريم با اعاده روح در آنها مانند مرتبه اوليه.
تبصره: خداى تعالى براى اثبات معاد و حشر مکلفين، تمثيل حسى بيان فرموده، چه تمثيل حسى اقرب به فهم هر ذيشعور مى‌باشد. وجه تمثيل را دو طريق بيان نموده‌اند. تشبيه به اصل احيا که مشبّه اخراج و احياى اموات و مشبّه به انبات و اخراج حبوب و اشجار و ثمار از زمين به سبب باران، وجه شبه در تصرف و قدرت خلاق عالم؛ يعنى چنانچه احيا نمود بلدميت را بعد از موت و بى‌ثمرى و رويانيد در آن زرع و شجر و حبوب و اثمار را، همچنين قادر متعال زنده فرمايد موتى را و خارج نمايد ايشان را بعد از آنکه پوسيده و خاک شد، زيرا ذاتى که قادر است بر اخراج ميوه تر و تازه از چوب خشک، هر آينه قدرت دارد بر احياى اموات و حشر و نشر ايشان.
لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ: براى اينکه متذکر شويد و ياد نمائيد که اعاده اموات و احياى ايشان روز قيامت از اين قادر عليم به ظهور و وقوع آيد، و چون اين حالت
جلد 4 صفحه 100
احياء ارض موات، محال و ممتنع نيست، پس اعاده خلايق يوم العدل و الجزاء محال و ممتنع نخواهد بود، و کافى است بر اعاده معاد جسمانى همين اعاده حيات ارض موات براى شما (العاقل يکفيه الاشاره).