تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْکَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَ سَعى فِي خَرابِها أُولئِکَ ما کانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (114)
شأن نزول: مفسرين را چهار قول است: 1- نزد ابن عباس در باره طنيطوس رومى نازل شد که علماى بنى اسرائيل را کشت و بيت المقدس را خراب و مدت صد سال آن را مزبله نمود تا عاقبت سلطان صلاح الدين بر او فاتح شد. 2- نزد مجاهد و سدى مراد بخت النصر است که مسلط شد بر بنى اسرائيل، مردان آنها را کشت و زنان و اطفال را اسير نمود و
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 235
بيت المقدس را خراب و توراتها را سوزانيد. 3- نزد شيخ طوسى (رضوان اللّه عليه) مراد مشرکان قريش بودند که در سال حديبيه حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلم را منع نمودند از مکه و مسجد الحرام، و نگذاشتند طواف و نماز نمايند. 4- مراد عموم اشخاص در هر عصر و زمان، و مطلق مساجد حقه است در تمام دوران.
وَ مَنْ أَظْلَمُ: و کيست ظالمتر (استفهام انکارى است) يعنى نيست ظالمتر، مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ: از آن کسى که منع نمايد و بازدارد مساجد خدا را، أَنْ يُذْکَرَ فِيهَا اسْمُهُ: اين که ياد کرده شود در آن مساجد نام خدا به پرستش و ستايش، وَ سَعى فِي خَرابِها: و کوشش کند در خراب کردن و ويران ساختن مساجد. أُولئِکَ ما کانَ لَهُمْ. آن گروه که منع کنند مردم را از مساجد و سعى نمايند در خرابى آن، شايسته و سزاوار نيست مر ايشان را، أَنْ يَدْخُلُوها: اين که داخل آن مساجد شوند، إِلَّا خائِفِينَ: مگر در حالتى که ترسان و هراسان باشند، چه جاى آنکه جرئت کنند در منع و تخريب آن. يا در علم الهى نباشند که ايشان در مساجد آيند مگر آنکه ترسان باشند. پس آيه شريفه وعده است به مؤمنان به نصرت آنان و استخلاص مساجد از کفر، و خداى تعالى انجاز اين وعده فرمود در زمان دولت اسلام که بکلى ممنوع گرديدند کفار از دخول مسجد الحرام و هيچ کدام جرئت نداشتند که داخل مساجد شوند از ترس مسلمانان.
تبصره: از آيه شريفه دو مطلب استفاده شود:
مطلب اول- منع نمودن مساجد از ذکر نام نامى حق تعالى به نماز و دعا و ثناء و اذکار و بيان احکام؛ و اين به دو طريق باشد: اول- به قهر و سلطه و ظلم که منع نمايند از دخول در مساجد. دوم- به سبب بعض عمليات و مؤسسات غير مشروعه جاذبه طبع که قهرا بازدارد از ورود در مساجد، گرچه در بدو نظر اين قسمت را شامل نباشد، لکن به تدبر و تأمل شخص عاقل و فطن دريابد که اينگونه امور هم مدخليت خواهد داشت در منع از مساجد نسبت به اشخاص ضعيف الايمان.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 236
مطلب دوم- تخريب مساجد نيز دو قسم باشد: اول- تخريب ظاهر يعنى اقدام و کوشش در خرابى مساجد حقه بواسطه اغراض دنيويه. دوم- تخريب معنوى يعنى تعطيل مساجد از نماز و دعا و اذکار و مسائل شرعيه چنانچه از حضرت امير المؤمنين عليه السلام مروى است که فرمود: انّ المسجد ليشکو الخراب الى ربّه و انّه ليتبشبش من عمّاره اذا غاب عنه ثمّ قدم کما يتبشبش احدکم بغائبه اذا قدم عليه «1» يعنى بتحقيق مسجد هر آينه شکايت کند خرابى را به پروردگارش، و بدرستى که هر آينه انس مى‌گيرد از تعمير کنندگان خود هرگاه غائب شوند از او و وارد شوند، چنانچه انس يابد يکى از شما به غائب خود هرگاه وارد شود بر او.
در امالى ابن بابويه از حضرت صادق عليه السلام روايت نموده فرمود:
ثلثة يشکون الى اللّه عزّ و جلّ: مسجد خراب لا يصلّى فيه اهله و عالم بين جهال و مصحف معلّق قد وقع عليه غبار لا يقرء فيه: «2» سه فرد شکايت نمايند به خداى عز و جل: 1- مسجد خرابى که نماز نخوانند در آن اهل آن. 2- عالمى که ميان جهال گرفتار باشد. 3- قرآنى که آويزان و غبار آن را فراگرفته و تلاوت نشود.
بعد از آن نتيجه افعال جماعت مخرّبين مساجد را بيان فرمايد:
لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ: براى ايشان است در دنيا خوارى و رسوائى، چنانچه نسبت به مشرکين مانعين از مسجد الحرام واقع شد از کشتن و اسيرى و ذلت جزيه، همچنين نسبت به ديگران رسوائى دنيائى تحقق يابد.
«1» دعائم الاسلام، جلد اوّل، صفحه 148. و نيز مستدرک الوسايل، جلد اوّل صفحه 227، حديث اوّل ابواب احکام المساجد، باب پنجم)
«2» خصال، حديث شماره 403.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 237
وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ: و براى ايشان است در آخرت عذابى بزرگ که الم و سختى آن نهايت ندارد.