اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مَن أَظلَم‌ُ مِمَّن مَنَع‌َ مَساجِدَ اللّه‌ِ أَن يُذکَرَ فِيهَا اسمُه‌ُ وَ سَعي فِي خَرابِها أُولئِک‌َ ما کان‌َ لَهُم أَن يَدخُلُوها إِلاّ خائِفِين‌َ لَهُم فِي الدُّنيا خِزي‌ٌ وَ لَهُم فِي الآخِرَةِ عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ (114)
(و کيست ستمکارتر از آن که از عبادت و ياد خدا در مساجد او جلوگيري ميکند و در ويراني آنها کوشش مي‌نمايد، اينان نبايد در مساجد داخل شوند مگر در حالي که بيمناک باشند، و براي آنان در دنيا رسوايي و در آخرت عذاب بزرگ است) «من» استفهاميه و مساجد جمع مسجد است و براي مسجد هر چند اطلاقاتي ذکر شده مانند آنچه در آيه شريفه أَن‌َّ المَساجِدَ لِلّه‌ِ«1» گفته شده، ولي در اينجا مراد اماکن و معابدي است که براي محل عبادت و نماز و سجود و نحو آن اختصاص داده شده بقرينه جمله وَ سَعي فِي خَرابِها أَن يَدخُلُوها و کلمه فيها.
و براي مساجد در شريعت مقدسه احکام بسياري تشريع شده از قبيل حرمت تنجيس، وجوب فوري تطهير، حرمت توقف جنب و حائض و نفساء در آنها مندوب و ممدوح بودن بناء و تعمير و روشن نمودن و مفروش کردن آنها و دخول با طهارت و اذکار وارده و حرمت هتک و تخريب و دخول کفار و غير اينها از احکام و خصوصيات ديگر که در کتب فقهية مذکور است.
و مراد از منع در مِمَّن مَنَع‌َ مَساجِدَ اللّه‌ِ منع مساجد نيست بلکه منع از ذکر و عبادت در آنهاست زيرا أَن يُذکَرَ فِيهَا اسمُه‌ُ بدل اشتمال از مساجد
1- سورة الجن آيه 18
جلد 2 - صفحه 158
است و معني و من اظلم ممن منع ذکر اللّه في المساجد و اينکه اختصاص بمسجد الحرام يا مسجدي که در فناء مکه است يا بيت المقدس ندارد اگر چه مورد نزول مسجد الحرام باشد چنانچه از خبر مروي از حضرت صادق عليه السّلام است و همچنين اينکه حکم اختصاص بکفار قريش يا يهود و نصاري ندارد بلکه شامل هر کسي که مانع عبادت خدا در مساجد شود از کافر و غير کافر شامل ميشود و همچنين اختصاص بزمان نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ندارد بلکه اينکه حکم تا قيامت باقي است بلي مورد نزول آيه بقرينه ذيل آن کفار قريش ميباشند.
وَ سَعي فِي خَرابِها خرابي مسجد بر چند قسم است، يکي آنکه مسجد را منهدم نموده و از بين ببرند مانند مساجدي که جزو خيابان و جاده کردند و يا تبديل بخانه و مغازه نمودند، و ديگر آنکه مسلمانان را از دخول در آنها و عبادت منع کنند که بالاخره منجر بخرابي ميشود و ديگر آنکه مساجد را مرکز لهو و لعب و کسب و تماشا و امور نامشروع قرار دهند که اينکه بر خلاف دستور شرع و نظر واقف است و از اينجهت بکلمه سعي في خرابها تعبير فرمود نه کلمه يخربون، تا اقدام بهر قسم خرابي و بهر وسيله و اسبابي که باشد و لو به چند واسطه شامل شود.
أُولئِک‌َ ما کان‌َ لَهُم أَن يَدخُلُوها إِلّا خائِفِين‌َ جمله اگر چه بصورت خبر و نفي است ولي معني آن نهي اکيد از دخول اينگونه اشخاص که کفار و ساعيان در تخريب مساجدند مي‌باشد و بر مسلمين است که از دخول آنان جلوگيري نمايند.
اما جلوگيري از دخول کفار براي اينکه نجسند و شيئي نجس نبايد داخل مسجد شود مخصوصا اگر موجب هتک حرمت آن بشود چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد.
جلد 2 - صفحه 159
إِنَّمَا المُشرِکُون‌َ نَجَس‌ٌ فَلا يَقرَبُوا المَسجِدَ الحَرام‌َ«1» و چون در آيه علت نزديک نشدن بمسجد الحرام را نجاست آن شمرده لذا شامل تمام نجاسات ميشود و از اينجهت ادخال ميت مسلم قبل از غسل در مسجد جايز نيست و اينکه حکم اختصاص بمسجد الحرام ندارد بلکه جميع مساجد را شامل است، ولي در عصر حاضر بليط بآنها ميدهند و براي تماشا و تفريح وارد مساجد ميشوند.
و اما جلوگيري از کساني که مانع از ذکر خدا در مساجد ميشوند از باب نهي از منکر و هتک حرمت مسجد و رفع ظلم از مسلمانان است و البته اگر مسلمين باين موضوع اهميت ميدادند و آن را شيوه خود قرار ميدادند اگر احيانا و غفلة بعضي از اينکه طبقات در مساجد وارد ميشدند در کمال خوف و بيم بودند و جمله إِلّا خائِفِين‌َ در آيه شريفه اشاره باين معني است.
لَهُم فِي الدُّنيا خِزي‌ٌ خزي و خواري دنيا که براي آنهاست يکي عقوبت ظلم است که خدا در دنيا از ظالم و ستمکار انتقام ميکشد و او را بمکافات ظلم گرفتار خواهد نمود بويژه اينکه ظلم که اشد انحاء ظلم است و يکي منع مسلمين و اخراج و طرد آنان از مراکز مقدس ديني که خود کمال تحقير و اهانت بآنهاست وَ لَهُم فِي الآخِرَةِ عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ عذابهاي آخرتي همه آنها بزرگ است ولي اعظم آنها بي اعتنايي حق بآنها است چنانچه ميفرمايد قال‌َ اخسَؤُا فِيها وَ لا تُکَلِّمُون‌ِ«2» و نيز ميفرمايد کَلّا إِنَّهُم عَن رَبِّهِم يَومَئِذٍ لَمَحجُوبُون‌َ«3»
1- سوره توبه آيه 28
2- سوره المؤمنون آيه 110
3- سوره المطففين آيه 15
[.....]
160