اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لِلّه‌ِ المَشرِق‌ُ وَ المَغرِب‌ُ فَأَينَما تُوَلُّوا فَثَم‌َّ وَجه‌ُ اللّه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ واسِع‌ٌ عَلِيم‌ٌ (115)
(مشرق و مغرب براي خدا است، پس بهر طرف رو بگرداني آنجا مورد توجه خداست بدرستي که خدا محيط بهمه چيز و داناي بهر قصدي است) لِلّه‌ِ المَشرِق‌ُ وَ المَغرِب‌ُ ذکر مشرق و مغرب در آيه براي مثال و نمونه است يعني همه جهات براي خدا و در حيطه علم و قدرت و سلطنت اوست، بقرينه جمله بعد که عموم در همه امکنه و جهات است و مقيد بقيدي نشده و مي‌توان گفت مشرق و مغرب دو جهت اضافي است که شامل جميع جهات ميشود زيرا پس از اثبات کرويت زمين و حرکت وضعي آن هر نقطه از نقاط آن مشرق و مغرب است و تنها دو نقطه جنوب و شمال حقيقي از آن مستثني است و از اينجهت در آيات ديگر نيز اينکه تعبير شده مانند وَ رَب‌ُّ المَشارِق‌ِ«1» و رَب‌ُّ المَشرِقَين‌ِ وَ رَب‌ُّ المَغرِبَين‌ِ«2» و لام للّه لام ملکية است يعني همه جهات و نقاط ملک خداست و هيچ مکاني از تحت علم و قدرت و احاطه او بيرون نيست بنا بر اينکه خداوند جسم نيست که در مکاني و جهتي دون ساير امکنه و جهات باشد بلکه بهمه جهات و بجميع عوالم احاطه دارد، و شايد کلمه واسع اشاره بهمين معني باشد چنانچه ميفرمايد:
وَ نَحن‌ُ أَقرَب‌ُ إِلَيه‌ِ مِن حَبل‌ِ الوَرِيدِ«3» وَ إِذا سَأَلَک‌َ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيب‌ٌ«4» و مراد از احاطه، احاطه جسمي بجسم ديگر نيست بلکه احاطه قيوميت و قدرت است.
1- سوره و الصافات آيه 5
2- سوره الرحمن آيه 17
3- سوره ق آيه 15
4- سورة البقرة آيه 182
جلد 2 - صفحه 161
و امّا توجّه بکعبه در حال نماز و نحو آن نه براي اينست که خداوند در طرف کعبه باشد بلکه براي احترام کعبه است که بيت اللّه الحرام و قبله مسلمين است، و همچنين توجه ببالا و بلند کردن دست بطرف بالا در حال دعا براي اينکه است که نزول برکات از طرف بالاست و از اينجهت در بسياري موارد قبله شرط نيست مانند نماز در حال حرکت سواره يا پياده و ذکر و دعا و تلاوت قرآن در غير صلوة و امثال اينها که استقبال در آن مستحب‌ّ است يا شرط نيست.
و مراد از جمله فَأَينَما تُوَلُّوا فَثَم‌َّ وَجه‌ُ اللّه‌ِ اينست که بهر طرف توجه کنيد توجه بخداست و از اينکه استفاده ميشود که در توجه بخدا قصد و نيت و خلوص لازم است نه جهت و طرف مگر در مواردي که جهت و توجه بطرف مخصوص شرط شده باشد.
و توهم نشود که اينکه آيه بآيه قبله وَ مِن حَيث‌ُ خَرَجت‌َ فَوَل‌ِّ وَجهَک‌َ شَطرَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ وَ حَيث‌ُ ما کُنتُم فَوَلُّوا وُجُوهَکُم شَطرَه‌ُ«1» منسوخ شده باشد چنانچه بعضي از مفسرين توهم کرده‌اند زيرا آيه قبله در مقام شرطية آن در خصوص نماز و ذبيحة و نحو اينهاست منافي با عموم حکم اينکه آيه در ساير موارد نيست، و مراد از عليم احاطه علمي حق بهمه جزئيات و اسرار و ضمائر و بواطن و ظواهر و جميع جهات است.
1- سورة البقرة آيه 151
162