تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْکُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَکُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْکُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَکُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (73)
(قصه سوم- قوم ثمود) وَ إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً: و فرستاديم به قوم ثمود، برادر قومى ايشان صالح را. ثمود قبيله‌اى بودند از اوايل عرب از اولاد سام بن نوح، خداى تعالى برايشان مبعوث گردانيد حضرت صالح عليه السّلام را. به اتفاق مفسرين و ائمه اهل سير و نسابين قومى از عرب و صالح اوسط آنها در نسب و افضل ايشان بود در عمل.
تنبيه: بدانکه پدران و مادران حضرت هود و صالح عليهما السلام تا آدم أبو البشر عليه السّلام همه موحد بودند بعضى ظاهرا و برخى باطنا، زيرا به اعتقاد اماميه، آباء و امهات انبياء منزه از شرکند، چنانچه علامه حلى رحمه اللّه فرمايد:
واجب است اينکه انبياء منزه باشند از دنائت آباء و غيره محصن بودن امهات و رذائل اخلاقيه و عيوب خليقه، به جهت آنکه در اينها نقص و موجب سقوط اعتبار، و حال آنکه مطلوب، خلاف آن باشد. و ايضا شارح تجريد گويد: واجب است انبياء از دنائت آباء و عهر «1» امهات منزه باشند، زيرا اين موجب تنفّر طباع
«1» عهر به معنى آلودگى و ناپاکى دامن است.
جلد 4 صفحه 117
گردد و آيه شريفه دلالت بر آنکه حضرت صالح عليه السّلام، خاصه مبعوث بر قوم ثمود بوده نه کل زمين، و همچنين حضرت هود بر قوم عاد، و انبياء بعد از نوح تابع حضرت نوح عليه السّلام بودند در شريعت تا حضرت ابراهيم عليه السّلام.
قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ: حضرت صالح عليه السّلام به تلطف فرمود، اى قوم من، عبادت کنيد ذات احديت اللّه را، ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ: نيست مر شما را در ظاهر و باطن اصلا و ابدا هيچ معبودى مستحق عبادت و طاعت غير حق تعالى. بيان سبب توحيد و عبادت معبود به حق را نمايد. قَدْ جاءَتْکُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ: بتحقيق آمد شما را دلالت واضحه و حجت قاطعه از جانب پروردگار شما که فاصل ميان حق و باطل مى‌باشد به نحوى که هر ذى فهم و شعور، به معاينه مشاهده نمايد آيت و قدرت داله بر وحدانيت صانع عالم و آن بيّنه ساطعه. هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَکُمْ آيَةً: اين ناقه الهى است، يعنى علامت وحدانيت خداى تعالى و معجزه بر صدق نبوت من بر شما مى‌باشد، تأمل و تدبر نمائيد در حالت و هيئت آن.
تنبيه: کيفيت ناقه صالح- قوم ثمود اول، اعراب ما بين حجاز و شام در کوهها ساکن، صغير و کبير النسل، و قوى الجسد و طويل العمر، مشغول بت پرستى بودند. حق تعالى حضرت صالح عليه السّلام را بر ايشان مبعوث، دعوت و نصيحت و نهى از شرک و تعدى و ظلم فرمود. معجزه و بينه طلب نمودند. روز عيد تمام حاضر، قرار شد قوم از اصنام، و صالح عليه السّلام از خداى خود بخواهند، دعوت هر که اجابت شد، تابع او شوند. قوم هر چه تضرع و الحاح به اوثان کردند اصلا فايده نداده. بعد حضرت فرمود: چه مى‌خواهيد تا خداى تعالى ظاهر فرمايد معجزه مقترحه (دلخواهى) خواسته، بيرون آمدن از اين جبل، شتر بختى سرخ مو، سياه چشم، پهلو گشاده، فاصله ميان جنبينش يک ميل، و حامله باشد. حضرت صالح عليه السّلام وضو ساخته، دو رکعت نماز و درخواست نمود، بالفور حجر را اضطراب و درد مخاض عارض، اول سر و گردن ناقه از شکاف نمودار، مشغول نشخوار، و بتدريج تمام بدنش ظاهر به همان اوصاف، و مشغول چرا، بهمان وقت بچه آورد، به شير خوردن شروع نمود به قدرت کامله الهى. بعد صالح عليه السّلام فرمود: اين ناقه اللّه است براى شما.
جلد 4 صفحه 118
اعجاز ناقه: وجوهى ذکر شده: 1- بيرون آمدن از کوه. 2- ايجاد به غير مذکر و مؤنث. 3- کمال خلق او به غير تدريج. 4- شرب يک روز آب و روز ديگر شرب تمام قوم از شير او. 5- خروج بچه از او بالفور. 6- خروج قصيل براى او به درخواست قوم. 7- قد و قامت او به قولى هشتاد يا صد ذرع بوده.
حضرت فرمودند: فَذَرُوها تَأْکُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ: پس واگذاريد ناقة اللّه را تا در ارض اللّه، نبات اللّه و ماء اللّه را بخورد و بياشامد و مؤنث و کفالت او بر شما نيست. يک روز آب متعلق به ناقه، و روز بعد به عوض شير دهد. وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ: و متعرض او نشويد به بدى و رسانيدن اذيت و الم و زدن و رنج و ترساندن و نحرويى کردن و زخم و امثال آن. فَيَأْخُذَکُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ: پس به سبب اضرار و ايلام و ايذاء او، مى‌گردد شما را عذابى دردناک در دنيا عاجلا و در عقبى نار شديد العذاب و الم ابدا. در اين آيه اشعار است به آنکه عاقبت، قوم مس ناقة اللّه مى‌کنند به سوء و الم، و به سبب آن مأخوذ مى‌شوند در دنيا به نزول عذاب الهى و غضب سبحانى.
نکته: اضافه ناقة اللّه اضافه تشريفى است مانند بيت اللّه، چون خارق عادت و از جانب الهى بود، لذا بدين اسم مسمى شد.
معجزه: در تفسير لوامع حاج سيد على لاهورى- مروى است: شخصى در محضر مهاجر و انصار نزد خليفه اول آمد. پرسيد: وصىّ رسول خدا کيست؟ همه دلالت به ابو بکر نمودند. گفت: توئى خليفه. ابو بکر گفت: بلى. مردم مرا بجاى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خليفه نمودند. گفت: بدهيد به من هشتاد ناقه سرخ پشم و سياه چشم که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ضامن شده و فرمود: بعد از من، وصىّ من به تو خواهد داد. عمر گفت: شاهد و بينه بياور تا ثابت شود. اعرابى گفت: خود خليفه و وصىّ پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بايد به وصايا و ديون رسول و موعودات نبىّ علم بالتفصيل داشته باشد، و اگر تو خليفه پيغمبرى، چگونه از ديون و وصاياى او بى خبرى و شاهد مى‌خواهى.
پس سلمان فارسى رضوان اللّه عليه وارد مجلس شد، فرمود: بيا به متابعت من تا تو را هدايت کنم تو را به وصىّ و خليفه خاتم الانبياء. خدمت حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مشرف، بعد از سلام عرضه داشت: تو خليفه محمدى
جلد 4 صفحه 119
صلّى اللّه عليه و آله و سلّم؟ فرمود: بلى، بخواه هر چه مى‌خواهى. اعرابى گفت:
رسول خدا ضامن من شده هشتاد ناقه سرخ مو و سياه چشم، بده آنها را به من.
حضرت فرمود: اسلام بياور تو و اهل بيت خود. فورا اعرابى دست على عليه السّلام را بوسيد و گفت: اشهد انّک وصىّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و خليفته؛ به همين شرط اسلام، اعطاء ناقه موصوفه واقع شد. ما همه اسلام آورديم. پس حضرت به فرزند گرام خود فرمود: برو با سلمان و اعرابى به فلان وادى، و ندا کن يا صالح. وقتى جواب داد، بگو امير المؤمنين عليه السّلام بعد از سلام مى‌فرمايد: بالفور بياور آن هشتاد ناقه موصوفه را که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ضامن آنها شده براى اعرابى. سلمان گويد: ما رفتيم به آن وادى، امام حسن عليه السّلام ندا و يا صالح نمود، جواب آمد: لبيک، حاضرم اى فرزند رسول خدا. حضرت اداء رسالت کرد. پس صالح گفت: سمعا و طاعة، قبول دارم امر امير المؤمنين عليه السّلام را. زمانى نگذشت زمام ناقه از زمين خارج، و امام حسن عليه السّلام به دست اعرابى داد. فرمود: اى اعرابى، بگير موعود نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را. پس ناقه بعد ناقه خارج تا هشتاد ناقه که مطلوب اعرابى بود. فتأمل ايّها المنصف.