اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قالُوا اتَّخَذَ اللّه‌ُ وَلَداً سُبحانَه‌ُ بَل لَه‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ کُل‌ٌّ لَه‌ُ قانِتُون‌َ (116)
(و گفتند خداوند فرزند گرفت، او منزه است (از اينکه فرزند بگيرد) (بلکه آنچه در آسمانها و زمين است براي اوست و همه نسبت باو مطيعند)که وَ قالُوا اتَّخَذَ اللّه‌ُ وَلَداً قائلين باين گفتار هم يهودند که در تورات رائج از آدم بابن اللّه تعبير کرده‌اند و در قرآن مجيد نقل از آنان نموده و از نصاري که گفتند نَحن‌ُ أَبناءُ اللّه‌ِ وَ أَحِبّاؤُه‌ُ«1» وَ قالَت‌ِ اليَهُودُ عُزَيرٌ ابن‌ُ اللّه‌ِ«2» و هم نصاري که قائل بتثليث و بنوت مسيح شدند چنانچه ميفرمايد وَ قالَت‌ِ النَّصاري المَسِيح‌ُ ابن‌ُ اللّه‌ِ«3» و هم طوايفي از مشرکين که گفتند ملائکه دختران خدا هستند چنانچه در آيات شريفه قرآن گفتار آنان را مکرر ذکر فرموده.
و آيا در اينکه آيه مراد همه اينکه طوايف يا بعضي از آنهاست معلوم نيست و مناسباتي که بعضي از مفسرين بواسطه آيات قبل ذکر نموده‌اند تمام نيست زيرا مراعات نظم و مناسبت در آيات قرآن جز در موارد واضح و روشن درست نيست چنانچه در مقدمه ذکر شد و اما بطلان اينکه گفتار از بديهيات است و احتياج باستدلال ندارد، زيرا توليد و تناسل بايد از جسم باشد که ماده‌اي از او منفصل شود و صورت وجودي پيدا کند مانند انسان و حيوانات و نباتات و نحو اينها و چيزي که مجرد از ماده و صورت باشد مانند عقول و نحو آنها قابل توليد و تناسل نيست تا چه رسد بذات مقدس حق که وجود صرف است و ماهيت هم ندارد و همان کلمه «سبحانه» براي ابطال گفتار آنان کافي است که تنزيه وجود حق از همه عيوب و نواقص و احتياجات است زيرا لازمه توليد، جسميت و ترکيب
1- سوره مائده آيه 21
2- سوره توبه آيه 30
3- سوره توبه آيه 30
جلد 2 - صفحه 163
و لازمه ترکيب نقص و احتياج است و احتياج از لوازم ممکن است و در ساحت قدس حق راه ندارد و احتياج باين نيست که بگوئيم جملات بعد يعني:
که‌بَل لَه‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ بَدِيع‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ براي بطلان گفتار آنان ذکر شده چنانچه عده از مفسرين اينکه دو جمله را بتمحلات زيادي دليل بر بطلان اينکه گفتار دانسته‌اند بلکه اينکه دو جمله پس از بطلان گفتار آنان در بيان نسبت موجودات با وجود حق ذکر شده است.
که‌بَل لَه‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ بعد از آنکه نسبت توليدي را از خود سلب نمود بيان فرمود که تمام موجودات امکانيه مملوک و مخلوق پروردگارند و باراده و مشيّت و ايجاد وي موجود شده‌اند و همه آنها از حيث اينکه نسبت متساوي بوده و خداوند مالک جميع آنان بملکيت ذاتيه حقيقيه ميباشد.
که‌کُل‌ٌّ لَه‌ُ قانِتُون‌َ قانت بمعني مطيع و خاضع و مقرّ بعبوديت و قائم و دائم بر طاعت، و مصلي آمده است مانند وَ القانِتِين‌َ وَ القانِتات‌ِ«1» که بمعني المطيعين و المطيعات آمده وَ قُومُوا لِلّه‌ِ قانِتِين‌َ«2» که بمعني قائمين للدعاء يا داعين في القيام آمده و از اينکه باب است قنوت در نماز که بمعني دعاء است و شايد آيه اشاره بهمين داشته باشد و أَمَّن هُوَ قانِت‌ٌ آناءَ اللَّيل‌ِ«3» که بمعني قائم و مصلي آمده و يا مَريَم‌ُ اقنُتِي لِرَبِّک‌ِ«4» که بمعني الزمي الطاعة مع خضوع و خشوع آمده و در اينکه آيه معني خاضع و مقرّ بعبوديت انسب است زيرا همه موجودات بلسان قال و يا بزبان حال مقرّ بعبوديت و مخلوقيت خويش و معترف بالوهيت و خالقيت حق ميباشند و حتي کساني که کافر و مشرک و منکرند از اقرار باين حقيقت در ضمير و باطن و بسا علانيه و ظاهر ناگزيرند چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد:
1- سوره احزاب آيه 35
2- سوره بقره آيه 239
3- سوره زمر آيه 12
4- سوره آل عمران آيه 38
جلد 2 - صفحه 164
وَ لَئِن سَأَلتَهُم مَن خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ سَخَّرَ الشَّمس‌َ وَ القَمَرَ لَيَقُولُن‌َّ اللّه‌ُ و اما حمل بر معاني ديگر مستلزم اينکه است که عموم کل تخصيص داده شود مثل اينکه گفته‌اند مراد از کل کساني هستند که آنان را فرزند خدا گمان کرده‌اند مانند عزير و عيسي و فرشتگان، و حال آنکه لفظ کل بقرينه ما في السموات و الارض افاده عموم ميکند اگر گفته شود قانتين اطلاق بر ذوي العقول ميشود و از اينجهت مناسب بود بجاي کلمه (ما) کلمه (من) تعبير فرموده باشد چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد إِن کُل‌ُّ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ إِلّا آتِي الرَّحمن‌ِ عَبداً«1» پس چرا به (ما) تعبير فرمود! گوئيم بعضي از مفسرين گفته‌اند که تعبير به (ما) براي تحقير است و بعضي گفتند که کلمه (ما) عام است و قانتون خاص ذوي العقول ميباشد ولي حقيقت اينست که کلمه ما عام است و (کل له قانتون) نيز عام‌ّ و مصداقش همان مصداق ماء موصوله ميباشد و ذوي العقول و غير ذوي العقول را شامل است زيرا غير ذوي العقول هم در حدّ خود داراي مرتبه از شعور بوده و اقرار بربوبيّت پروردگار نموده و بتسبيح و تحميد او مشغول ميباشند چنانچه قبلا متذکر شديم و در آيات بسيار تصريح شده.
و اما در سوره مريم که به (من) تعبير فرموده براي اينست که عبد در عرف لغت بر غير ذوي العقول اطلاق نميشود.