اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بَدِيع‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ إِذا قَضي أَمراً فَإِنَّما يَقُول‌ُ لَه‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ (117)
(او آفريننده و مبدع آسمانها و زمين است و هر گاه بخواهد چيزي را ايجاد کند همانا مر او را ميگويد باش، پس موجود ميشود)
1- سوره مريم آيه 94
جلد 2 - صفحه 165
بديع بمعني مبدع است مانند نذير بمعني منذر و ابداع بمعني ايجاد چيزي است بدون سابقه و نقشه و مثال، و بدعت در دين بمعني احداث چيزي است که در دين نبوده و بدع بمعني تازه و بي‌سابقه است در آيه شريفه ما کُنت‌ُ بِدعاً مِن‌َ الرُّسُل‌ِ يعني من اول رسول و بي سابقه نيستم، انبياء بسياري قبل از من آمده‌اند، و بديع بمعني شيئي جديد و صفت تازه نيز آمده است مانند و ادم بديع فطرتک در دعاي استفتاح.
وَ إِذا قَضي أَمراً قضاء در قرآن بر معاني متعددي اطلاق شده:
1- اراده و مشيّت چنانچه بعيد نيست که در اينکه آيه همين معني مراد باشد بقرينه نظير اينکه آيه إِنَّما قَولُنا لِشَي‌ءٍ إِذا أَرَدناه‌ُ أَن نَقُول‌َ لَه‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ«1».
2- بمعني اتمام و بپايان رسانيدن است مانند: فَلَمّا قَضي مُوسَي الأَجَل‌َ«2» يعني اتم‌ّ.
3- بمعني فعل مانند: فَاقض‌ِ ما أَنت‌َ قاض‌ٍ«3» يعني فافعل ما انت فاعله.
4- بمعني حکم مانند: وَ اللّه‌ُ يَقضِي بِالحَق‌ِّ«4» يعني يحکم و از همين باب است قضاوت بمعني فصل خصومت.
5- بمعني اعلام مانند وَ قَضَينا إِلي بَنِي إِسرائِيل‌َ«5» يعني اعلمناهم 6- بمعني امر مانند وَ قَضي رَبُّک‌َ أَلّا تَعبُدُوا إِلّا إِيّاه‌ُ«6» يعني امر ربک 7- بمعني خلق و صنع مانند فَقَضاهُن‌َّ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ«7» يعني خلقهن
1- سوره النحل آيه 42
[.....]
2- سوره القصص آيه 29
3- سوره طه آيه 75
4- سوره المؤمن آيه 21
5- سوره اسري آيه 4
6- سوره اسري آيه 24
7- سوره فصلت آيه 11
جلد 2 - صفحه 166
و قضا در مسئله قضا و قدر بحث طويل الذيلي است که در محل انسبي متعرض خواهيم شد انشاء اللّه و در کلم الطيب مجلّد اول صفحه 171 تا 178 متذکر شده‌ايم.
فَإِنَّما يَقُول‌ُ لَه‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ مراد از قول گفتار لفظي نيست تا اينکه گفته شود خطاب بمعدوم است بلکه کلام الهي فعل او يعني انشاء و ايجاد اوست که بآن همه موجودات موجود ميشوند و توضيح اينکه کلام اينست که افعال الهي مانند افعال بندگان نيست که احتياج بتصور و تصديق و عزم و جزم و حرکت عضلات داشته باشد بلکه در آنجا جز ايجاد و موجود شدن چيز ديگري تعقل نميکنيم، ايجاد همان فعل بمعناي مصدري است که ربط بين موجد (بکسر) و موجد (بفتح) بنفس خود موجود ميشود و معني مشيّت در حديث:
(خلقت الاشياء بالمشيّة و المشيّة بنفسها)
همين است و اينکه از صفات فعل است و متکلمين اراده را عبارت از همين ايجاد ميدانند و لذا اراده را از صفات فعل مي‌شمارند ولي تحقيق اينست که اراده از صفات ذات و بمعني علم بصلاح است که منشأ ايجاد مي‌گردد چنانچه حکمت بمعني علم بمصلحت است که موجب صلاحيت فعل ميشود.
167