اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قَدِ افتَرَينا عَلَي اللّه‌ِ کَذِباً إِن عُدنا فِي مِلَّتِکُم بَعدَ إِذ نَجّانَا اللّه‌ُ مِنها وَ ما يَکُون‌ُ لَنا أَن نَعُودَ فِيها إِلاّ أَن يَشاءَ اللّه‌ُ رَبُّنا وَسِع‌َ رَبُّنا کُل‌َّ شَي‌ءٍ عِلماً عَلَي اللّه‌ِ تَوَکَّلنا رَبَّنَا افتَح بَينَنا وَ بَين‌َ قَومِنا بِالحَق‌ِّ وَ أَنت‌َ خَيرُ الفاتِحِين‌َ (89)
هراينه بتحقيق ما افتراء زده‌ايم بر خداوند اگر عود کنيم در ملت شما بعد از آني که خداوند ما را از ملت شما نجات مرحمت فرموده و هرگز نيست از براي ما که برگرديم در ملت سخيف شما مگر اينکه مشيت الهي تعلق گرفته باشد، توسعه دارد علم پروردگار ما هر چيزي را بر خدا است توکل ما پروردگار ما بازفرما و حکم نما بين ما و بين قوم ما بحق و تو بهترين بازکنندگان و حکم‌فرماياني اينکه آيه شريفه مشتمل بر چند مطالب مهمه است: مطلب اول- اينکه توقعي که کفار از انبياء داشتند که با آنها هم مسلک شوند و در شرک و کفر با آنها موافقت کنند امري است محال چنانچه از قول آنها نقل ميفرمايد وَ قال‌َ الَّذِين‌َ کَفَرُوا لِرُسُلِهِم لَنُخرِجَنَّکُم مِن أَرضِنا أَو لَتَعُودُن‌َّ فِي مِلَّتِنا ابراهيم آيه 16 زيرا اگر عود کنند در مسلک کفار هرآينه افتري و کذب بخداوند بسته‌اند زيرا با يقين قطعي و براهين حسي و وجداني ثابت و محقق شده توحيد پروردگار پس قول بشرک افتراء و کذب بر خداوند است و هکذا مسئله رسالت و دستورات الهي آنچه بر خلافش گفته شود و بالجمله بعد از وضوح حق قول بباطل کذب و افتراء است لذا ميفرمايد قَدِ افتَرَينا عَلَي اللّه‌ِ کَذِباً إِن عُدنا فِي مِلَّتِکُم زيرا ملت شما باطل و بر خلاف حق است و نسبتش بخدا چنانچه گفتند وَ اللّه‌ُ أَمَرَنا بِها اعراف آيه 27، افتراء است.
مطلب دوم- بعد از آني که خداوند تبارک و تعالي بلطف و عنايتش انبياء را برسالت انتخاب فرمود که اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ حَيث‌ُ يَجعَل‌ُ رِسالَتَه‌ُ انعام آيه 124 و مؤمنين
جلد 7 - صفحه 388
را هدايت فرمود براه حق و صراط مستقيم چگونه ممکن است انبياء دست از رسالت بردارند و مؤمنين براه باطل مشي کنند که مفاد بَعدَ إِذ نَجّانَا اللّه‌ُ مِنها است که خداوند از تيه ضلالت آنها را نجات داده و بشاه راه حق و حقيقت هدايت فرموده مطلب سوم- جمله وَ ما يَکُون‌ُ لَنا أَن نَعُودَ فِيها إِلّا أَن يَشاءَ اللّه‌ُ رَبُّنا مفسرين نظر به اينکه خداوند نميخواهد از احدي کفر و شرک و ضلالت را در اينکه جمله وجوهي گفتند و در دست و پا افتادند، بعضي گفتند مراد دخول کفار است در ايمان که تمام يک ملت شوند و اينکه با جمله و ما يکون لنا کمال مباينت را دارد بعضي گفتند مراد شريعت است و احکامي که قابل نسخ و تغيير است نه امور اعتقاديه بعضي گفتند تعليق بر محال است مثل حَتّي يَلِج‌َ الجَمَل‌ُ فِي سَم‌ِّ الخِياطِ اعراف آيه 38 بعضي گفتند مراد تسلط شما است که ما را مکرها هم مسلک خود کنيد بعضي گفتند مرجع ضمير فيها قرية است يعني خدا بخواهد ما داخل در قريه شما شويم نه ملت شما و لکن تمام اينها از باب اينست که فرق بين مشيّت تکويني و تشريعي نگذارده‌اند و اينکه موضوع احتياج بيک توضيح دارد و قبلا هم متذکر شده‌ايم و آن اينست که مشيئة تشريعي آنست که آنچه صلاح بنده‌گان است که باختيار انجام دهند از عقائد حقّه و اخلاق حسنه و اعمال صالحه که در دنيا و آخرت براي آنها نفع دارد خداوند بتوسط ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام بآنها ابلاغ ميکند و آنچه بر ضرر آنها است در دنيا و آخرت از عقائد باطله و اخلاق فاسده و اعمال سيّئه نهي ميکند إِنّا هَدَيناه‌ُ السَّبِيل‌َ إِمّا شاکِراً وَ إِمّا کَفُوراً دهر آيه 3، و احدي مجبور باحد طرفين فعل و ترک نيست حتي معصوم که محال است از او معصيتي صادر شود لکن باين معني که نميکند نه اينکه نميتواند چنانچه خداوند تبارک و تعالي محال است از او فعل قبيح يا لغو يا ظلم صادر شود نه اينکه نتواند که نقص در قدرت باشد.
جلد 7 - صفحه 389
و اما مشيّت تکويني هيچ امري در عالم اتفاق نخواهد افتاد تا مشيت حق تعلق نگرفته باشد ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ حشر آيه 5، حتي افعال اختياريه عباد و اينکه موجب جبر نيست چون مشيت تعلق گرفته که باختيار از آنها صادر شود و بمقتضاي نظام حملي عالم در دنيا بايد کافر، مؤمن، فاسق، عادل، ظالم، مظلوم، غني، فقير، صحيح، سقيم، عزيز، ذليل، مطيع عاصي و غير اينها باشد چنانچه بايد سرد، گرم، باران، برف، بهار، خزان، روز، شب، بلاء، نعمت باشد مگر اينکه حديث از حضرت ابا عبد اللّه عليه السّلام نيست از قول جدّش صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود
(اخرج الي العراق ان‌ّ اللّه شاء ان يراک قتيلا)
و در حق عيالش فرمود
(ان‌ّ اللّه شاء ان يراهن‌ّ سبايا)
مگر اينکه فرمايش عليّه عاليه زينب سلام اللّه عليها نيست که بپسر مرجانه فرمود
(هؤلاء قوم کتب اللّه عليهم القتل فبرزوا الي مضاجعهم)
و چه بسيار از آيات و اخبار در اينکه باب داريم أَ فَلَم يَيأَس‌ِ الَّذِين‌َ آمَنُوا أَن لَو يَشاءُ اللّه‌ُ لَهَدَي النّاس‌َ جَمِيعاً رعد آيه 31 وَ لَو شاءَ لَهَداکُم أَجمَعِين‌َ نحل آيه 9 قُل فَلِلّه‌ِ الحُجَّةُ البالِغَةُ فَلَو شاءَ لَهَداکُم أَجمَعِين‌َ انعام آيه 150، و غير اينها بعلاوه حفظ ايمان بدست خدا است اگر آني خداوند بنده را بخود واگذارد واي بحال او إِنَّک‌َ لا تَهدِي مَن أَحبَبت‌َ وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ يَهدِي مَن يَشاءُ قصص آيه 56.
وَسِع‌َ رَبُّنا کُل‌َّ شَي‌ءٍ عِلماً علم از صفات ذاتيه است عين ذات است محدود بحدي نيست غير متناهي است عدة و مدة نه اول دارد نه آخر، و تعبير بکل شي‌ء از ضيق عبارت است زيرا صفت ذات اضافه است متعلق ميخواهد که معلوم باشد و کل شي‌ء معلوم نزد او است حتي علم ذات بذات هم عالم است هم معلوم و هر دو يکي است که ذات مقدس باشد
و کمال توحيده نفي الصفات عنه
خطبه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام.
جلد 7 - صفحه 390
عَلَي اللّه‌ِ تَوَکَّلنا توکل از اعتقاد بتوحيد افعالي آنهم مرتبه سوم آن پيدا ميشود.
توضيح- از براي توحيد افعالي چهار مرتبه در اخلاق گفتند: قشر القشر و قشر و لب‌ّ و لب‌ّ اللب نظير گردو و بادام جوز و لوز، قشر القشر فقط اقرار بزبان است و لکن نظر تمام باسباب است و اينکه توحيد منافقين است، قشر قلبا هم معتقد است لکن رسوخ در قلب نکرده و اسباب را هم بي‌اثر نميداند و اينکه توحيد عوام است، و لب‌ّ رسوخ در قلب کرده و اسباب را هم بدست مسبب الاسباب ميداند و هيچگونه نظر بآنها ندارد که توحيد خواص است و توکل در اينکه مرتبه حاصل ميشود، و لب اللب آنست که غير خدا نمي‌بيند و اينکه توحيد خاص الخاص است و مخصوص بمقام آل اطهار سلام اللّه عليهم است.
رَبَّنَا افتَح بَينَنا وَ بَين‌َ قَومِنا بِالحَق‌ِّ فتح در اينجا بمعني گشايش است مثل سوره فتح إِنّا فَتَحنا لَک‌َ فَتحاً مُبِيناً آيه 1، که از ضيق و گرفتاري قوم نجات پيدا کنند مفاد (خلّصنا و نجّنا) است و تعبير بحق يعني آن نحوي که صلاح ميداني و مقتضي است و موافق با حکمت و عدل است وَ أَنت‌َ خَيرُ الفاتِحِين‌َ زيرا عالم بصلاح و فساد هستي که معناي اراده است چنانچه حکمت علم بمصالح و مفاسد است و هر دو از شئون علم است و عين ذات چنانچه ذکر شد.