تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بَدِيعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ کُنْ فَيَکُونُ (117)
بَدِيعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: از نو پديد آرنده و ظاهر کننده آسمانها و زمينها است که معدوم بودند، حق تعالى آنها را بوجود آورده. اين فرمايش حجتى است بر نفى ولد از ذات سبحانى، زيرا والد عنصر ولد باشد که منفصل است به انفصال ماده ولد از والد، و حق تعالى مبدع همه اشياء و خالق همه موجودات، و منزه از انفعال است. وَ إِذا قَضى أَمْراً: و هر گاه اراده کند امرى را، يعنى خواهد که چيزى موجود شود، فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ کُنْ فَيَکُونُ: پس اينست و جز اين نيست فرمايد آن چيزى را باش و حادث شو، پس وجود يابد و حادث شود.
تبصره: در آيه شريفه سه مطلب باشد:
مطلب اول- اثبات الهيت ذات يگانه الهى، بدين تقرير که: تفکر در آثار ربوبيه و آيات سبحانيه، هر آينه دلالت کند او را بر مبدع و خالق آسمان و زمين به جهاتى چند: 1- به اعتبار وجود. 2- به اعتبار طوارى حالات و حوادثات واقعه بر آنها. 3- به اعتبار خواص طبايع ذاتيه آنها.
4- به اعتبار صفات حاصله در آنها. 5- به اعتبار حکم و مصالح ملخوطه
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 240
در آنها.
مطلب دوم- معنى قضا- ابن بابويه روايت نموده در کتاب توحيد از حضرت رضا عليه السلام از پدران بزرگوار خود از حضرت صادق عليه السلام فرمود: «قضا» در قرآن به ده وجه ذکر شده: 1- به معنى امر و وصيت.
2- اخبار و اعلام. 3- به معنى فراغت. 4- به معنى فعل. 5- به معنى موت. 6- به معنى وجوب عذاب. 7- به معنى کتابت و تحرير. 8- به معنى اتمام. 9- به معنى حکم و قضا. 10- به معنى جعل و خلق «1».
بنابراين در آيه شريفه «قضا» به معنى فعل باشد، يعنى زمانى که اراده فرمايد امرى را. و اطلاق آن بر تعلق اراده الهيه به وجود شيئى، از حيث آن که اراده الهى موجب آن مى‌باشد.
مطلب سوم- بيان «کن فيکون» اراده الهى همان ايجاد شيئى است از روى حکمت و مصلحت و اختيار، پس علت وجود اشياء همان اراده سبحانى است مر اشياء را که همه موجودات مستندند به آن، و اراده نيست مگر ايجاد شيئى بدون آنکه موقوف و منوط به امرى و شرطى باشد. بنابراين فرمايش کن فيکون اشاره است به آن که اراده و خلق هيچ انفکاک ندارد، بلکه امره مقدربين الکاف و النون يعنى امر او مقدر است بين «کاف» و «نون» چنانچه ميان «ک و ن» هيچ فاصله‌اى نيست، همچنين ميان اراده الهى و وجود شي‌ء هيچ فصلى نخواهد بود؛ و لذا حضرت موسى بن جعفر عليه السلام در ذيل حديثى فرمايد: يقول کن فيکون بلا لفظ و لا نطق و لا همّة و لا تفکّر «2»: بدون لفظ و نطق و قصد و تفکر، بلکه همان اراده محضه موجد شي‌ء است.
«1» تفسير نور الثقلين، جلد اوّل، صفحه 100، حديث 333.
«2» تفسير نور الثقلين، جلد اوّل، صفحه 100، حديث 333.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 241