اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو أَن‌َّ أَهل‌َ القُري آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنا عَلَيهِم بَرَکات‌ٍ مِن‌َ السَّماءِ وَ الأَرض‌ِ وَ لکِن کَذَّبُوا فَأَخَذناهُم بِما کانُوا يَکسِبُون‌َ (96)
و اگر محققا اهل شهرستانها و آباديها ايمان آورده بودند و تقوي داشتند ما هم براي آنها باز کرده بوديم برکات از آسمان و زمين را و لکن تکذيب کردند ما هم آنها را گرفتيم بآنچه کسب ميکردند.
اينکه آيه شريفه منوط فرموده برکات را بدو امر يکي ايمان و ديگري تقوي و قسمت ميشوند مکلفين بچهار قسمت: ايمان و تقوي هر دو باشد و هيچکدام نباشد ايمان باشد و تقوي نباشد و بالعکس، در اينکه آيه شريفه منوط فرموده برکات را بقسمت اول و در معناي برکات بعضي گفتند مراد نزول باران است از آسمان و خروج نباتات است از زمين و بعضي گفتند مراد استجابت دعاء است از آسمان و قضاء حوائج است در زمين و بعضي گفتند تيسير امور است و زيادي مال و منال، لکن نظر به اينکه ما مشاهده ميکنيم که اينکه نعم الهي شامل حال مؤمن و کافر، متقي و فاسق علي السواء است بلکه کفار و فساق بيشتر مشمول ميشوند چنانچه ميفرمايد وَ لَو لا أَن يَکُون‌َ النّاس‌ُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلنا لِمَن يَکفُرُ بِالرَّحمن‌ِ لِبُيُوتِهِم سُقُفاً مِن فِضَّةٍ وَ مَعارِج‌َ عَلَيها يَظهَرُون‌َ وَ لِبُيُوتِهِم أَبواباً وَ سُرُراً عَلَيها يَتَّکِؤُن‌َ وَ زُخرُفاً وَ إِن کُل‌ُّ ذلِک‌َ لَمّا مَتاع‌ُ الحَياةِ الدُّنيا وَ الآخِرَةُ عِندَ رَبِّک‌َ لِلمُتَّقِين‌َ زخرف آيه 32 و 33 و 34، و نيز ميفرمايد وَ لا يَحسَبَن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَنَّما نُملِي لَهُم خَيرٌ لِأَنفُسِهِم إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً وَ لَهُم عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ آل عمران آيه 172، و غير اينها از آيات.
جلد 7 - صفحه 398
و تحقيق کلام اينست که اينکه نعم الهي را اهل ايمان و تقوي وسيله عبادت و مصرف اطاعت ميکنند و شکرگزار هستند و از جانب خداوند ميدانند که اسم آن دنياي بلاغ است اينکه نعم براي آنها مبارک است و برکات بر او صادق است و لکن کفار و فساق چون وسيله معاصي و ظلم و تعديات و فسق و فجور و طغيان و کفر قرار ميدهند اينها نقمت است و باعث زيادتي عقوبت و عذاب آنها است پس از اينکه بيان شرح آيه معلوم ميشود.
وَ لَو أَن‌َّ أَهل‌َ القُري لو امتناعيه است زيرا اهل القري در امم سابقه که بعذاب الهي گرفتار شدند نه ايمان داشتند و نه تقوي آمَنُوا وَ اتَّقَوا گفتيم تقوي مراتبي دارد: تقواي از عقائد فاسده، تقواي از اخلاق رذيله، تقواي از کبار معاصي تقواي از کليه معاصي، تقواي از اموري که باز ميدارد انسان را از عبادات يا از ذکر خدا يا از توجه بخدا و امثال اينها و در اينجا مراد اولي نيست زيرا مفاد آمنوا است نفس ايمان تقواي از عقائد فاسده است بلکه مراد تقواي از معاصي کبيره است زيرا صغار معاصي معفو است بنص‌ّ قرآن إِن تَجتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنهَون‌َ عَنه‌ُ نُکَفِّر عَنکُم سَيِّئاتِکُم نساء آيه 35، لکن درجات مختلف ميشود لَفَتَحنا عَلَيهِم بَرَکات‌ٍ مِن‌َ السَّماءِ وَ الأَرض‌ِ سعادت و آخرت را حيازت کرده بودند نه در دنيا بهلاکت و عذابها گرفتار شده بودند و نه در آخرت بعقوبات ميافتادند وَ لکِن کَذَّبُوا تکذيب انبياء کردند و ايمان نياوردند فَأَخَذناهُم بِما کانُوا يَکسِبُون‌َ تقوي نداشتند و فسق و فجور و معاصي الهي و ظلم از آنها صادر ميشد و کسب ميکردند.
سؤال- در اينکه آيه دو قسمت از چهار قسمت بيان شده که اگر ايمان و تقوي با هم توأم ميشد مورد برکات و چون هيچ کدام را نداشتند مورث هلاکت، اما دو قسمت ديگر ايمان بدون تقوي يا بعکس مورد چه معامله ميشدند.
جلد 7 - صفحه 399
جواب- اما تقواي بدون ايمان که غلط صرف است زيرا هيچ عملي بدون ايمان صحيح نيست بلي ترک معاصي موجب تخفيف در عذاب ميشود، و اما ايمان بدون تقوي اگر معاصي باعث زوال ايمان نشود و مورد عفو يا شفاعت يا توبه يا مغفرت شود نجات و الّا بمقدار معاصي دنيا و آخرت گرفتار و بواسطه ايمان عاقبت بهشت و نجات است و اللّه العالم.