اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قال‌َ الَّذِين‌َ لا يَعلَمُون‌َ لَو لا يُکَلِّمُنَا اللّه‌ُ أَو تَأتِينا آيَةٌ کَذلِک‌َ قال‌َ الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم مِثل‌َ قَولِهِم تَشابَهَت قُلُوبُهُم قَد بَيَّنَّا الآيات‌ِ لِقَوم‌ٍ يُوقِنُون‌َ (118)
و گفتند کساني که نميدانند چرا خدا با ما تکلم نميکند و يا آيتي بر ما نمي‌آيد، مانند اينکه سخن گفتند کساني که پيش از اينها بودند دلهاي اينان شبيه و نظير يکديگر است، ما آيات را براي گروهي که يقين پيدا ميکنند بيان نموديم وَ قال‌َ الَّذِين‌َ لا يَعلَمُون‌َ مراد از الَّذِين‌َ لا يَعلَمُون‌َ جهّال از عوام ميباشند که موازين نبوت و اقامه معجزه و دليل را نميدانند و تصور ميکنند که معجزه در تحت اختيار پيغمبر يا اقتراح امت است که هر چه امت بخواهند پيغمبر بتواند اقامه کند در صورتي که آنچه بر خدا لازم است در اقامه حجت و اتمام آن که ديگر بر مردم راه عذري باقي نباشد و همين مقدار که معلوم شود که اينکه مدعاي نبوت از جانب حق است کافي است اگر چه بآوردن يک معجزه باشد بلکه بسا احتياج بمعجزه هم نيست مثل اينکه پيغمبر ثابت النبوة و يا معصوم ثابت العصمة خبر دهد که فلان شخص معين پيغمبر است چنانچه ما مسلمين نبوت انبياء سلف را از روي اخبار پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و قرآن مجيد و اخبار قطعيه از ائمه معصومين معتقديم و احتياج باثبات صدور معجزه از آنها نداريم و چنانچه گذشت معجزه بدست خدا است و هر جا موافق حکمت و صلاح امت باشد بدست پيغمبر جاري ميسازد و ملعبه دست مردم نيست که هر ساعت هر کس هر چه بخواهد پيغمبر انجام دهد بويژه اموري که خلاف عقل و موازين عقلي باشد.
جلد 2 - صفحه 168
لَو لا يُکَلِّمُنَا اللّه‌ُ لولا از اداة تخصيص و بمعني هلا است يعني چرا خدا با ما تکلم نميکند، اينکه افراد نادان توهم ميکردند که هر کس قابليت دارد که خدا با او تکلم نمايد لذا مي‌گفتند اينکه خدايي که تو پيغمبر و رسول اويي چرا خودش با ما سخن نميگويد! غافل از اينکه بسياري از انبياء هم داراي اينکه موهبت نبودند و اينکه خصيصه حضرت موسي (ع) بود چنانچه ميفرمايد.
إِنّا أَوحَينا إِلَيک‌َ کَما أَوحَينا إِلي نُوح‌ٍ وَ النَّبِيِّين‌َ مِن بَعدِه‌ِ وَ أَوحَينا إِلي إِبراهِيم‌َ وَ إِسماعِيل‌َ وَ إِسحاق‌َ وَ يَعقُوب‌َ وَ الأَسباطِ وَ عِيسي وَ أَيُّوب‌َ وَ يُونُس‌َ وَ هارُون‌َ وَ سُلَيمان‌َ وَ آتَينا داوُدَ زَبُوراً وَ رُسُلًا قَد قَصَصناهُم عَلَيک‌َ مِن قَبل‌ُ وَ رُسُلًا لَم نَقصُصهُم عَلَيک‌َ وَ کَلَّم‌َ اللّه‌ُ مُوسي تَکلِيماً«1».
و اينکه موهبت بحضرت رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در شب معراج هم اعطاء شد و شايد در موارد ديگر هم بوده چنانچه در مقدمه در اقسام وحي ذکر شد.
و بالجمله تقاضاي تکلم خدا با بشر اگر از قبيل تکلم او با انبياء باشد هر کسي قابل و لايق اينکه معني نيست و اگر از طريق عادي باشد، آن هم محال است چنانچه واضح است و کلام خدا بمعني ايجاد صوت است و چون صوت امر عرضيست محتاج بمعروض است بايد در جسمي مثل هوي يا درخت ايجاد شود و بر فرض اينکه ايجاد فرمايد در جسمي از کجا مي‌توان فهميد که اينکه کلام خدا است.
أَو تَأتِينا آيَةٌ مفسرين گفتند مراد از آية، معجزه اقتراحي آنهاست مثل اينکه مي‌گفتند کوه صفا را طلا بگردان و امثال اينها و گرنه آيات معجزات بسيار از پيغمبر خدا صادر شده و مشاهده نموده بودند، ولي بنظر ميرسيد که سؤال آنها اينکه بوده که خداوند آيتي بآنان عنايت فرمايد يعني هم چنان که به پيغمبر
1- سوره النساء آيه 161
جلد 2 - صفحه 169
معجزه عنايت فرموده بآنان هم آيتي عنايت فرمايد که سبب شود پيغمبر او را تصديق کنند، زيرا آية فاعل تَأتِينا و ضمير متکلم نا مفعول است يعني ما را آيتي بيايد چنانچه اينکه معني مناسب قسمت اول است که لَو لا يُکَلِّمُنَا اللّه‌ُ باشد.
کَذلِک‌َ قال‌َ الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم ظاهرا اينکه قسمت اشاره بمقالات بني اسرائيل است که بحضرت موسي گفتند لَن نُؤمِن‌َ لَک‌َ حَتّي نَرَي اللّه‌َ جَهرَةً«1» و امثال اينها از توقعات جاهلانه احمقانه.
تَشابَهَت قُلُوبُهُم دلهاي ايشان در قساوت و عناد و حماقت و جهل و ديگر صفات رذيله شبيه بهم است و از اينکه جمله استفاده ميشود منشأ اينکه نوع توقعات و سؤالات عناد و عصبيت و فساد اخلاق و زير بار حق نرفتن است نه اينکه بخواهند حقيقت را کشف نموده و حقانيت پيغمبري براي آنها ثابت شود.
و قَد بَيَّنَّا الآيات‌ِ لِقَوم‌ٍ يُوقِنُون‌َ يعني ما بمقدار کافي و وافي آيات را بيان نموده و معجزه بدست پيغمبرانمان جاري ساخته‌ايم که هر کس بخواهد به مقام يقين نائل شود و حقيقت را درک کند بتواند و اينکه مؤيد و شاهد بر همان مطلب سابق است که سؤالات آنان از روي حقيقت نبوده و صرفا جنبه بهانه جويي داشته است.
و يقين بالاترين مراتب ايمان است و کساني که باين مقام نائل شوند بسيار کمند چنانچه از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود:
2» من اقل ما اوتيتم اليقين و عزيمة الصبر و من اوتي حظه منهما لم يبال ما فاته من صيام نهار و قيام ليل«
و فرمود:
3» اليقين الايمان کله«
1- سوره بقره آيه 52
2- جامع السعادات صفحه 69
3- جامع السعادات صفحه 69
جلد 2 - صفحه 170
و غير اينها از اخبار ديگري که در جامع السعادات ذکر نموده، و از براي يقين سه مرتبه است: علم اليقين و عين اليقين و حق اليقين، و بيان اينکه مراتب را قبلا متذکر شده‌ايم«1».