تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ وَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (100)
چون حق تعالى در آيات متقدمه بيان فرمود حال کفارى را که معذب شوند به عذاب استيصال مجملا و مفصلا، بعد فرمايد که ذکر اين قصص براى حصول عبرت و تنبه است عموم مکلفين را در مصالح اديان و معاش و معادشان:
أَ وَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ: آيا هدايت ننمود و روشن نساخت و واضح نشد مر کسانى را که ميراث گرفتند زمين را و متمکن شدند در اماکن امم ماضيه، و متروکات آنها را تصرف کردند، مِنْ بَعْدِ أَهْلِها: بعد از هلاک اهل آن. أَنْ لَوْ نَشاءُ: اينکه شأن ما اينست اگر بخواهيم، أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ:
برسانيم به ايشان جزاى گناهان و مخالفتهاى ايشان را، و عقوبت کنيم مانند پيشينيان. يا آيا بيان ننموديم اين مخالفين را که اگر اراده ما تعلق يابد هر آينه هلاک نمائيم، چنانچه سالفين طاغين امم ماضيه را هلاک فرموديم، وَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ: و مهر نموديم بر قلوبشان به سبب سوء اختيار آنها کفر را بر ايمان. يا اعراض از حق، چون متمکن و راسخ شده در قلوب کفار به جهت فرط عناد و انکار، پس گوئيا که آن طبيعى و از صفات خلقى ايشان است که مجبولند بر آن. يا علامتى بر آن وضع فرموده تا ملائکه بدانند که ايشان تدبر نمى‌کنند تا سخن حق را دريابند، فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ: پس ايشان نمى‌شنوند از روى فهم و عبرت، چه اگر دل منشرح بود، دريابد و مى‌شنود؛ لکن گوش دل از استماع سخن حق مسدود است نه گوش گل؛ و لذا فرمايشات حقه سبحانيه در او تأثير نکند.
لئالى الاخبار- از ابى جعفر عليه السّلام ما من عبد مؤمن الّا و فى قلبه نکتة بيضاء، فاذا اذنب ذنبا خرج فى تلک النّکتة نکتة سوداء، فاذا تاب
جلد 4 صفحه 150
ذهب تلک السّوداء و ان بقى فى الذّنوب زاد تلک السّوداء حتّى يغطّى البياض فاذا غطّى البياض لم يرجع صاحبه الى خير ابدا و هو قول اللّه تعالى «کَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما کانُوا يَکْسِبُونَ». «1» فرمود حضرت امام باقر عليه السّلام: نيست بنده مؤمنى مگر آنکه در قلب او نقطه سفيدى است. چون گناه کند، در آن نقطه سفيد، سياهى پيدا شود، هر گاه توبه نمايد برطرف شود آن سياهى، و اگر باقى ماند در ارتکاب معاصى، زايد گردد سياهى تا به حدى که فراگيرد. وقتى سياهى، سفيدى را احاطه نمود، برنگردد صاحبش ابدا به خيرى، و اينست قول خداى تعالى: بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما کانُوا يَکْسِبُونَ، يعنى بلکه رين و طبع شده آنچه را که کسب مى‌نمودند از اعمال سيئه و افعال شنيعه.