تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
تِلْکَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْکَ مِنْ أَنْبائِها وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما کانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ کَذلِکَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْکافِرِينَ (101)
بعد از آن به جهت تسليه خاطر عاطر حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌فرمايد:
تِلْکَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْکَ مِنْ أَنْبائِها: آن شهرهاى امم ماضيه طاغيه مانند احقاف و حجر و مؤتفکات و غيره خوانديم بر تو و تذکر داديم تو را بعضى از خبرهاى آنها را براى تفکر در آن و اخبار امت خود، تا متنبه شوند و عبرت گيرند و دورى جويند از اصرار بر مثل حال آن جماعت مفترين به طول امهال در نعم سابغه و منن متظافره، وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ: و هر آينه بتحقيق
«1» اصول کافى، جلد دوّم، کتاب الايمان و الکفر، باب الذنوب، صفحه 273، حديث 20.
جلد 4 صفحه 151
آمد آن امم را پيغمبرانشان به معجزات باهره و دلايل واضح مانند نوح عليه السّلام با شدت دعوت و عدم قدرت قوم بر قتل او. و هود عليه السّلام با نهايت شفقت و نصح و صالح عليه السّلام با شتر معهوده و لوط و شعيب عليه السّلام.
فَما کانُوا لِيُؤْمِنُوا: پس نبودند که ايمان آرند بعد از آمدن رسل، بِما کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ: به آنچه تکذيب مى‌کردند قبل از آمدن ايشان، يعنى ابدا ايمان نياوردند، بلکه مستمر بودند بر تکذيب و عناد و جحود، يا نبودند که ايمان آرند در مدت عمر خود به آنچه تکذيب مى‌کردند در اول حال که ارسال رسل به آنها شد و دعوت متطاوله رسولان و آيات متتابعه در ايشان اثر نکرده، در غوايت و ضلالت افزودند. يا ما هلاک نکرديم ايشان را مگر آنکه دانستيم هرگز ايشان ايمان نياورند و آن به منزله آيه مبارکه: وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ باشد. کَذلِکَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْکافِرِينَ: چنانچه مهر نهاديم بر قلوب کفار گذشته، همچنين مهر نهاد و علامتى در دلهاى کافران، که منهمک و منغمر در کفر و جحود و عناد به حدى که ديگر قابل هدايت نيستند به سوء اختيار خود و ابدا ايمان نخواهند آورد.
تبصره: در تفسير آيه شريفه وجوهى است.
1- آنکه چون اعراض از حق متمکن و راسخ شده در قلوب کفار به جهت فرط عناد و انکار، پس گوئيا آن طبيعى و خلقى ايشان است که مجبولند «1» بر آن.
2- آنکه اگر به حسب فرض، حق تعالى طبع قلوبى مى‌نمود، اين قلوب کفار مماثل آن بود.
3- آنکه طبع قلب بر کفر فعل کافر است فى الحقيقه، لکن چون صدور آن از کافر به اقدار الهى است، لذا اسناد به ذات احديت شده از باب اسناد فعل مسبب.
4- چون کفار منهمک در ضلالت به طورى که طريقى باقى نمانده به تحصيل ايمان مگر به الجاء و اجبار و آن هم نقض غرض و منافى با تکليف است، پس تعبير شده از ترک اجبار به طبع، چه آن سد و منع ايمان آنها نموده.
«1» مجبول به معنى ذاتى و فطرى.
جلد 4 صفحه 152
بنابراين آيه مشعر است برتر امى امر کفار در غى و انهماک آنها در ضلال و بغى و تباهى.
5- مراد به طبع قلب علامتى است که ملائکه آنها را بشناسند و بدان سبب دشمن آنان، و تنفر نمايند، چه در منهج در آثار آمده: هرگاه کافرى در کفر به غايت رسيد که ابدا ديگر ايمان نياورد، نقطه سياه در قلب او ظاهر فرمايد تا ملائکه، عالم شوند، و او را مذمت و لعنت کنند، چنانچه در قلب مؤمن نقطه سفيد خلق، تا ملائکه معرفى و براى او استغفار نمايند.
6- حکم فرمود به طبع قلوبشان، به سبب عدم قابليت ايشان.