تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سوره الأعراف «7»: آيات 100 تا 102
أَ وَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (100) تِلْکَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْکَ مِنْ أَنْبائِها وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما کانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ کَذلِکَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْکافِرِينَ (101) وَ ما وَجَدْنا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنا أَکْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (102)
ترجمه
آيا راه نمائى ننمود براى آنانکه بميراث ميبرند زمين را بعد از اهلش که اگر بخواهيم ميرسانيم آنها را بجزاى گناهانشان و مهر ميزنيم بر دلهاشان پس آنها نمى‌شنوند
اين بلاد نقل مى‌کنيم براى تو از اخبار آنها و هر آينه بتحقيق آمدند آنها را پيغمبرانشان با معجزات پس نبودند که ايمان بياورند بآنچه تکذيب کردند از پيش اين چنين مهر مى‌نهد خدا بر دلهاى کافران
و نيافتيم براى بيشتر آنها هيچ عهدى و بدرستيکه يافتيم بيشتر آنها را هر آينه نافرمانان.
تفسير
خداوند براى اتمام حجّت بر کسانيکه بجاى اقوام سابقه سکونت نموده و وارث زمين شده بودند حال پيشينيان را بتوسط انبياء عظام بيان فرموده ضمنا بآنها گوشزد ميفرمايد که اگر شما هم تخلف از اوامر الهى نمائيد بنظائر آن بليات گرفتار ميشويد ولى چون آنها پيرامون معصيت ميگشتند زنگار فسق و کفر آئينه قلب آنها را چنان مکدّر ميکرد که بهيچ وجه مواعظ الهيّه در آنها نقش نمى‌بست گويا روزنه از قلبشان بعالم غيب باز نبود و صندوقچه دلشان مقفّل و ممهور بمهر الهى شده بود و اگر چه آنها باختيار مرتکب معاصى ميشدند و زنگار قلب بعمل خودشان حاصل ميشد ولى چون سبب اصلى آن وجود اوامر و نواهى الهى است اسناد بخدا داده شده است پس مراد از مهر همان کدورت قلب است که مانع از تأثير مواعظ حقّه ميشود و بعضى گفته‌اند مراد نشانه است که خداوند در قلب کفار ميگذارد براى آنکه ملائکه بدانند که ديگر قابل هدايت نيستند و شمه از اين مقال در اوائل سوره بقره گذشت در هر حال جمله اخيره مستانفه
جلد 2 صفحه 456
است و عطف بر اصبناهم نيست چون براى بيان حال کفار است که اصرار بکفر دارند نه براى تخويف آنها و مراد از عدم سماع عدم تأثير آن است در آنها و کلمه من در من انبائها براى تبعيض است و قرى مشار اليه تلک و نقصّ خبر آن است و آيه دوم مؤکد معنى مستفاد از آيه اول است بعلاوه دلالت دارد بر آنکه کفار با مشاهده معجزات با هرات اصرار بر انکار و تکذيب دارند و در حال آنها تفاوتى روى نميدهد و اين دلالت دارد بر آنکه مهر قلب آنها طورى است که قابل حکّ نيست لذا کلمه کذلک اضافه شده است و يکى از علائم کفر و نفاق آنستکه اين جماعت نوعا بهيچ عهدى از عهود با خلق و خالق وفا نمى‌کنند چنانچه وفاى بعهد از علائم ايمان است و نوعا باحکام دين خودشان هم عمل نمى‌کنند تا عادل در دين خودشان باشند پس بيشترشان فاسقند حتى در دين خودشان و محتمل است قيد اکثر براى اشاره بآن باشد که ممکن است بعضى از آنها در بدو امر از باب خوف يا طمع اسلام قبول نمايند و بتدريج نور ايمان بقلب آنها بتابد و واقعا مسلمان و عادل شوند و بعهد با خالق و خلق وفا نمايند و زنگار قلب آنها بالتزام احکام اسلام و لو در ظاهر شسته شود چنانچه از مراجعه به تواريخ و سير معلوم ميشود و کلمه ان بکسر در اين آيه و بفتح در آيه اول مخففه از مثقله است و آنجا با جمله بعدش و ضميرشان مقدر يا فاعل است براى لم يهد يا مفعول و فاعل خدا است و استفهام براى انکار است و چون هدايت بمعنى بيان است متعدى بلام شده است و قمى ره فرموده است مراد از تکذيب قبل که خداوند در آيه دوم نقل فرموده است تکذيب در عالم ذرّ است که آن موجب عدم ايمان در دنيا است و ردّ کسانى است که منکر عالم ذرّ شده‌اند و در کافى و عيّاشى از امام باقر (ع) نقل نموده که خداوند خلق فرمود خلق را و خلق کرد کسيرا که دوست داشت از چيزيکه دوست داشت و چيزى را که دوست داشت خلق کرده بود آنرا از طينت بهشتى و خلق فرمود کسيرا که دوست نداشت از چيزيکه دوست نداشت و چيزيرا که دوست نداشت خلق کرده بود آنرا از طينت آتشى پس برانگيخت آنها را در سايه‌هائى مانند سايه انسان که چيزى هست و نيست پس مبعوث فرمود از آنها انبيا را براى دعوتشان بتوحيد اينست که خدا فرموده اگر از آنها بپرسى که چه کس خلق نموده است آنها را هر آينه ميگويند البته خدا پس دعوت فرمود آنها را باقرار بر انبيا پس بعضى اقرار کردند و بعضى انکار پس دعوت فرمود آنها را بر اقرار بولايت ما پس اقرار نمود بآن و اللّه کسيکه دوست داشت او را خدا و انکار کرد کسيکه دشمن داشت او را خدا و اين مراد است از قول خداوند فما
جلد 2 صفحه 457
کانوا ليؤمنوا بما کذّبوا به من قبل پس فرمود تکذيب آنجا بود و قريب باين مضمون چند روايت ديگر از صادقين عليهما السلام نقل شده است که دلالت دارد بر آنکه مراد از عهد عهد الست است که خداوند در آن عالم اخذ ميثاق فرموده است بر توحيد و نبوّت و ولايت ائمه اطهار و شيعيان بآن عهد وفا نموده و کفار و منافقان تخلّف کرده‌اند ..