اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ وَ لَم يَهدِ لِلَّذِين‌َ يَرِثُون‌َ الأَرض‌َ مِن بَعدِ أَهلِها أَن لَو نَشاءُ أَصَبناهُم بِذُنُوبِهِم وَ نَطبَع‌ُ عَلي قُلُوبِهِم فَهُم لا يَسمَعُون‌َ (100)
آيا خداوند هدايت نفرمود کساني که از پيشينيان در زمين سکونت کردند و از آنها گرفته شد و بعذاب الهي هلاک شدند با اينکه آنها اهل زمين بودند و دعواي مالکيت ميکردند و خيال ميکردند که هميشه هستند بتحقيق اگر مشيت ما تعلق بگيرد که اينها را هم بآن عذابهاي امم سابقه بواسطه معاصي و ذنوب گرفتار کنيم و قلوب اينها را مهر کنيم پس از آن اينها گوش شنوا نداشته باشند أَ وَ لَم يَهدِ استفهام تقريري است يعني هدايت کرديم و قضاياي امم سابقه را گوشزد آنها نموديم و رسول بر آنها فرستاديم و کتاب نازل کرديم و آنچه صلاح دنيا و آخرت آنها بود بيان کرديم و آنچه که باعث هلاکت دنيا و آخرت آنها بود منع فرموديم و بالجمله تمام اسباب هدايت را براي آنها مهيّا نموديم.
لِلَّذِين‌َ يَرِثُون‌َ الأَرض‌َ کساني که فعلا روي زمين ساکن هستند بجاي سابقين
جلد 7 - صفحه 402
از کفار و مشرکين، و تعبير بارث بمناسبت اينکه ملکيت آنها زائل شد و فعلا در تصرف اينها است چنانچه مالکيت مورث زائل ميشود و بملکيت وارث در مي آيد و از اينکه باب است وَ لِلّه‌ِ مِيراث‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ حديد آيه 10، که تمام ملکيتها از بين ميرود و فقط مالک خداوند است لِمَن‌ِ المُلک‌ُ اليَوم‌َ لِلّه‌ِ الواحِدِ القَهّارِ سوره مؤمن آيه 16.
مِن بَعدِ أَهلِها که سابقين هم مثل شما ساکن بودند و خود را مالک ميدانستند چه شدند مِن بَعدِ أَهلِها بعضي توهم کردند که من زائده باشد يعني بعد اهلها و لکن مکرر گفته‌ايم کلمه زائده در قرآن نيست پس معني اينست که از بعد از هلاکت آنها بشما رسيد.
أَن لَو نَشاءُ ان مخففه از مثقله است يعني بدرستي که اگر بخواهيم زيرا نه قدرت ما کاسته شده و نه نظر ما و حکمت ما تغييرپذير است أَصَبناهُم بِذُنُوبِهِم همان نحوي که آنها را بسبب ذنوب آنها هلاک کرديم شما را هم بگناهانتان بگيريم وَ نَطبَع‌ُ عَلي قُلُوبِهِم همان نحوي که آنها بواسطه کثرت معاصي دلهاي آنها سياه شد و قساوت گرفت و ختم شد که کور و کر و لال شدند شما هم چنين شويد که مفاد خَتَم‌َ اللّه‌ُ عَلي قُلُوبِهِم بقره آيه 16 است که شرحش در مجلد اول گذشت فَهُم لا يَسمَعُون‌َ ديگر نميشنوند که مفاد علي سمعهم بقره آيه 6 است.