تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما وَجَدْنا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنا أَکْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (102)
وَ ما وَجَدْنا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ: و نيافتيم ما مر بيشتر امم مذکوره مهلکه را از وفاى عهدى که در زمان خوف مضرت و شدت الجاح مى‌کردند، که اگر از اين بليه و عذاب نجات يابيم ايمان آريم، وفا نکردند و اکثر نقض عهد نمودند. يا عهد روز ميثاق را وفا نکرد. وَ إِنْ وَجَدْنا أَکْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ: و بدرستى که ما يافتيم اغلب آنها را ناقضين عهد و خارجين از اطاعت. ذکر اکثر، جهت آنست که قليلى از آنها به دايره اسلام داخل و ايمان آورده بودند. اگر کسى گويد: چگونه فرمايد: اکثرهم، و حال آنکه تمام مهلکين فاسق بودند و چه سان کافر غير فاسق باشد؟ جواب آنکه. کافر گاهى عادل است در دين خود، و تارک است محرمات مذهب خود را. بنابراين معنى آيه آن که: اکثر آنها با کفرشان فاسق هم بودند در دين خود ناقضين عهد، مخلفين وعد، و به اين اعتبار کافر فاسق بودند. بنا به قولى ذکر کثرت کنايه از جميع است، يعنى همه را ناقض عهد يافتيم چنانکه مراد به قلت در قوله: فَقَلِيلًا ما يُؤْمِنُونَ نفى مى‌باشد.
جلد 4 صفحه 153