اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما وَجَدنا لِأَکثَرِهِم مِن عَهدٍ وَ إِن وَجَدنا أَکثَرَهُم لَفاسِقِين‌َ (102)
و نيافتيم ما از اکثر آنها از وفاء بعهد و محققا يافتيم اکثر آنها را هراينه فاسقين وَ ما وَجَدنا لِأَکثَرِهِم مِن عَهدٍ مفسرين در معناي عهد اختلاف کردند و معاني زيادي براي عهد کردند که هيچکدام آنها مناسب با مقام نيست بلي هر کدام در مقام خود مناسب است مثل عهد الهي أَ لَم أَعهَد إِلَيکُم يا بَنِي آدَم‌َ يس آيه 60 وَ عَهِدنا إِلي إِبراهِيم‌َ وَ إِسماعِيل‌َ بقره آيه 119 وَ لَقَد عَهِدنا إِلي آدَم‌َ طه آيه 114، و امثال اينها و مثل وصيت و دستورات الهي و وعده‌هاي انبياء در اطاعت بمثوبات و در معصيت بعقوبات و غير اينها ولي مناسب با مقام قراردادهايي بود که کفار و مشرکين با انبياء مينمودند که اگر فلان معجزه را آوردي يا فلان بلاء را رفع کردي ما ايمان ميآوريم پس از آن تخلف ميکردند مثل آيه شريفه لَئِن کَشَفت‌َ عَنَّا الرِّجزَ لَنُؤمِنَن‌َّ لَک‌َ وَ لَنُرسِلَن‌َّ مَعَک‌َ بَنِي إِسرائِيل‌َ فَلَمّا کَشَفنا عَنهُم‌ُ الرِّجزَ إِلي أَجَل‌ٍ هُم بالِغُوه‌ُ إِذا هُم يَنکُثُون‌َ اعراف آيه 134 و 135، و غير اينکه از آيات.
وَ إِن وَجَدنا ان مخففه از مثقله است يعني محققا يافتيم أَکثَرَهُم لَفاسِقِين‌َ ضمير هم بهمان کفار و مشرکين راجع است و اينها دو قسم هستند اکثر آنها فاسق و کمي از آنها غير فاسق و بالجمله کفر و فسق دو صفت خبيثه است متخالفين هستند کفر مقابل ايمان و فسق مقابل عدل قد يجتمعان و قد يفترقان اکثر کفار هم کافر و هم فاسق هستند و قليلي از کفار کفر دارند ولي عدل في مذهبه با کسي کاري ندارند و اعمال قبيحه از آنها صادر نميشود و بکسي ظلم نميکنند، و اما اهل ايمان اکثر
جلد 7 - صفحه 405
فاسق و اقل قليل عادل، و نسبت بين کفر و فسق و ايمان و عدل و کفر و عدل و ايمان و فسق عموم من وجه است.
اشکال- حکماء گفتند (عدم الوجدان لا يدل علي عدم الوجود) جواب- عدم و جدان مثل من و شما است نه عدم و جدان خداوند عالم بلکه چون وجود ندارد علة عدم و جدان است زيرا علم او بهمه چيز احاطه دارد وَ أَن‌َّ اللّه‌َ قَد أَحاطَ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عِلماً طلاق آيه 12، بلکه عين ذات است و غير متناهي