تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (116)
قالَ أَلْقُوا: فرمود موسى بر وجه تقريع و تهديد، بيندازيد آنچه را که راغبيد. در اين فرمايش بى‌اعتنائى است به شأن آنها و قلّت مبالات ايشان، و اطمينان و وثوق به اين که امر الهى غالب و هرگز مغلوب نشود، فَلَمَّا أَلْقَوْا:
پس چون انداختند. ساحران آن چه مهيا کرده بودند از طنابهاى بزرگ که مجوف بافته و به قير مطلا نموده و چوبهاى طويل مجوف و در جوف آنها زيبق (جيوه) پر کرده. بعد از انداختن به سبب حرارت آفتاب، زيبق متحرک، و آن طنابها و چوبها به حرکت آمده به شکل مار بهم مى‌پيچيدند.
در تفسير عين المعانى- نقل شده که زير زمين را خالى و آتش در آن
جلد 4 صفحه 163
کردند، چون حرارت آتش از تحت و گرمى آفتاب از فوق اثر نمود، آن اشکال به حرکت چنان نمودار شد که عرصه ميدان، پر از مار شد، و به اين تلبيسات و تسويلات، سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ: سحر کردند چشمهاى مردم را، يعنى چشم‌بندى نمودند چيزى را که حقيقتى نداشت، وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ: و ترسانيدند مردمان را ترس شديدى به آنکه جماعتى از اطراف مجمع صداها را درهم نموده که بترسيد از غضب فرعون و هلاکت، وَ جاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ: و آوردند به سحرى بزرگ در فنّ خود به جهت شدت تمويه و تلبيس آن بر وجهى که همه مردمان تصور حيات مى‌کردند. يا عظمت آن به سبب کثرت بود، زيرا چهل بار شتر عصا و طناب در صحرا متحرک شدند.
تبصره: آيه شريفه دال است بر آنکه سحر حقيقت ثابته ندارد، بلکه نمود است به وجوهى:
1- اگر در واقع منقلب به حيات شده بود، نمى‌فرمود: سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ، بلکه مى‌فرمود صاروا حيّات.
2- در آيه ديگر فرمود: يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى، و دليل بر عدم قلب ماهيت آنکه، بعد از زمانى دو مرتبه آن شي‌ء به حالت اوليه اصليه برگردد به خلاف صدور معجزه از پيغمبر که قلب ماهيت باشد.
3- سحر با آلات و ادوات و اسباب ظاهر گردد، لکن معجزه بدون اسباب به محض اراده نبى ايجاد شود.
4- سحر تابع اراده ساحر است که هر وقت خواهد نشان دهد، اما معجزه تابع درخواست مردم باشد از پيغمبر.
5- سحر موقت باشد به وقت خاصى، و معجزه وقت معينى ندارد.
رفع شبهه: اگر گويند امر به القاء سحره سحر خود را، معارضه به معجزه موسى، و معارضه معجزه به سحر، کفر، و چگونه حضرت موسى تکلم به آن نمود؟
جواب: اولا: حضرت موسى آنها را امر نمود به شرط آنکه بدانند در فعل ايشان حق باشد، و چون حق نبود، پس امر نبود. مثل آنکه قائلى گويد: اسقنى الماء من الجره اين کلام امر است به شرط حصول آب در جره، پس وقتى در جره
جلد 4 صفحه 164
آبى نباشد، البته امرى نباشد.
ثانيا- آنکه قوم آمدند براى القاء ريسمانها و عصاها، و موسى مى‌دانست آنها لابد اين کار را نمايند و تخيير را در تقديم و تأخير قرار دادند- در اين هنگام اذن فرمود در تقديم از باب بى‌اعتنايى ايشان، و آنها قلت مبالاتشان و اطمينان و وثوق به وعده الهى از عدم غلبه سحر بر معجزه اصلا.
ثالثا- حضرت خواست ابطال فرمايد آنچه سحر کنند و ابطال متحقق نشود مگر اقدام آنها را به وقوع، لذا فرمود بياوريد؛ مثل آنکه کسى خواهد ابطال ادعاى ملحدى را نمايد، به او گويد: بيا بگو مدعاى خود را تا ظاهر شود بر کسى ضعف و سستى آن، پس اقدام به سه امر شعبده و ارهاب و ايتان به سحر عظيم نوبت به حضرت موسى رسيد.