اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ أَورَثنَا القَوم‌َ الَّذِين‌َ کانُوا يُستَضعَفُون‌َ مَشارِق‌َ الأَرض‌ِ وَ مَغارِبَهَا الَّتِي بارَکنا فِيها وَ تَمَّت کَلِمَت‌ُ رَبِّک‌َ الحُسني عَلي بَنِي إِسرائِيل‌َ بِما صَبَرُوا وَ دَمَّرنا ما کان‌َ يَصنَع‌ُ فِرعَون‌ُ وَ قَومُه‌ُ وَ ما کانُوا يَعرِشُون‌َ (137)
و بميراث داديم آن قومي را (بني اسرائيل) آن کساني که بودند مستضعف و تحت سيطره فرعونيان مشارق زمين و مغارب آن را آن زميني که برکت داده بوديم در آن و تمام شد کلمه پروردگار تو که بهترين کلمات بود بر بني اسرائيل بواسطه آنکه صبر کردند بر اذيتهاي فرعونيان و از بين برديم آنچه را که بودند صنعت
جلد 7 - صفحه 441
ميکردند فرعون و قوم او و آنچه را که بودند ساختمان ميکردند وَ أَورَثنَا تعبير بميراث براي اينست که اموال مورث از منقول و غير منقول و حقوق بمجرد موت از ملک او خارج ميشود و منتقل بوارث ميگردد و فرعون و قوم او بعد از غرق و هلاکت آنچه دارا بودند از ملکيت آنها خارج شد و خداوند براي بني اسرائيل مباح و حلال فرمود جميع اراضي و عمارات و اندوخته‌هاي آنها را بقرينه کلمه و اورثنا که ميفرمايد ما ارث داديم آنها را القَوم‌َ الَّذِين‌َ کانُوا يُستَضعَفُون‌َ تعبير باستضعاف براي اينست که بني اسرائيل بالذات ضعيف نبودند و عدّة و عدّة و قوّة و نيروي آنها برجا بود لکن فرعونيان بواسطه قهر و غلبه که داشتند اينها را ضعيف کردند و بر آنها مسلط شدند چنانچه در جاي ديگر ميفرمايد وَ نُرِيدُ أَن نَمُن‌َّ عَلَي الَّذِين‌َ استُضعِفُوا فِي الأَرض‌ِ وَ نَجعَلَهُم أَئِمَّةً وَ نَجعَلَهُم‌ُ الوارِثِين‌َ قصص آيه 4 مَشارِق‌َ الأَرض‌ِ وَ مَغارِبَهَا مراد تمام صفحه کره نيست زيرا بني اسرائيل اولا همچه توسعه پيدا نکردند و ثانيا در سيطره فرعون نبود تا بميراث بآنها منتقل شود بلکه مراد مدائني بود که فرعون تصرف کرده بود و بيت المقدس و شام بقرينه الَّتِي بارَکنا فِيها که برکات الهي در آنها زياد بود از ثمار و حبوب و اشجار و مساعدت هوي و نزول امطار و محل اقامه انبياء و غير اينها.
وَ تَمَّت کَلِمَت‌ُ رَبِّک‌َ الحُسني عَلي بَنِي إِسرائِيل‌َ ممکن است مراد از کلمه وعده‌اي بود که بآنها داده شده بوده که در آيات قبل ذکر شد قال‌َ عَسي رَبُّکُم أَن يُهلِک‌َ عَدُوَّکُم وَ يَستَخلِفَکُم فِي الأَرض‌ِ و ممکن است مراد رسالت موسي و نزول تورات و بيان احکام که راه هدايت براي آنها از هر جهت تمام شد چنانچه در وصف تورات ميفرمايد وَ کَتَبنا لَه‌ُ فِي الأَلواح‌ِ مِن کُل‌ِّ شَي‌ءٍ مَوعِظَةً وَ تَفصِيلًا لِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ شرحش بيايد انشاء اللّه تعالي.
بِما صَبَرُوا صبر بني اسرائيل اينکه بود که با اينکه در منتهي درجه فشار
جلد 7 - صفحه 442
و سختي بودند ايمان بفرعون نياوردند و اقرار بالوهية او نکردند و تحمل مشاق نمودند چنانچه مؤمن بايد در هر حالي که هست دست از ايمان برندارد و لو گوشت بدن او را قطعه قطعه کنند و در آتش بسوزانند إِلّا مَن أُکرِه‌َ وَ قَلبُه‌ُ مُطمَئِن‌ٌّ بِالإِيمان‌ِ نحل آيه 108 راجع بقصه عمار.
وَ دَمَّرنا ما کان‌َ يَصنَع‌ُ فِرعَون‌ُ وَ قَومُه‌ُ دمّر در اصل دخول در منزل غير است بدون اذن و اجازه چنانچه در حديث است از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم
(من دمّر علي مؤمن في منزله بغير اذنه فدمه مباح للمؤمن)
و در اينجا کنايه از هلاکت که بلاي غرق دفعة بدون توجه آنها وارد شد و تمام آنها را هلاک نمود و چون هلاک شدند تمام اعمال آنها و ظلمها و اذيتهاي آنها از بين رفت و بني اسرائيل نجات پيدا کردند، و تفسير ما کان يصنع باندوخته‌هاي آنها خلاف ظاهر است زيرا اندوخته‌هاي آنها همراه آنها نبود که در دريا غرق شود و از بين رود بلکه در منازل آنها محفوظ بود و بني اسرائيل تصرف کردند.
وَ ما کانُوا يَعرِشُون‌َ از براي عرش معاني است عرش اعظم الهي که باصطلاح حکماء فلک غير مکوکب و فلک اطلس مينامند و محيط بکرسي است که تعبير بفلک ثوابت ميکنند و کرسي محيط بجميع سماوات و ارض و ما فيها و ما بينهما است وَسِع‌َ کُرسِيُّه‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ و بمعني داربست است که براي انگور و کرم آن ميزنند جَنّات‌ٍ مَعرُوشات‌ٍ وَ غَيرَ مَعرُوشات‌ٍ انعام آيه 42 باين معني تفسير شده، و بمعني سقف عمارات مرتفعه هم آمده است و در اينجا بمعني ساختمان است.
اشکال- عمارتهاي آنها و بيوتات آنها هم در تصرف بني اسرائيل آمد از بين نرفت.
جواب- فرمود يعرشون بصيغه مضارع نه ماضي يعني ساختمانها که در مقام بودند و مشغول بودند بهلاکت آنها از بين رفت که يکي از مصاديق آنها دستور
جلد 7 - صفحه 443
فرعون بود بهامان فَأَوقِد لِي يا هامان‌ُ عَلَي الطِّين‌ِ فَاجعَل لِي صَرحاً لَعَلِّي أَطَّلِع‌ُ إِلي إِله‌ِ مُوسي قصص آيه 38.