تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْکَ قالَ لَنْ تَرانِي وَ لکِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَکَ تُبْتُ إِلَيْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (143)
ترجمه
و چون آمد موسى براى موعد مقرر ما و تکلم نمود با او پروردگارش گفت پروردگار من بنما مرا که نظر کنم بتو گفت هرگز نمى‌بينى مرا ولى نظر کن بکوه پس اگر مستقر ماند بجاى خودش بعد از آن خواهى ديد مرا پس چون تجلّى نمود پروردگارش براى کوه گرداند آنرا خورد و افتاد موسى بيهوش پس چون بهوش آمد گفت تنزيه ميکنم ترا و بازگشت نمودم بسوى تو و من اول گروندگانم.
تفسير
ميقات زمان يا مکان مقرر است و براى حضرت موسى هر دو معهود و معيّن بود و پس از حضور بکرامت مخصوصى فائز گشت که خداوند بى‌واسطه با او سخن گفت و در اينحال بعضى گفته‌اند چنان شوق و وجد و نشاطى براى آنحضرت روى داد که از خود بيخود شد و شدّت اشتياق بلقاء پروردگار عنان اختيار از دست او ربود و تمنائى که مناسب
جلد 2 صفحه 471
با مقام او نبود نمود و بعضى گفته‌اند مانند حضرت ابراهيم (ع) که ميخواست در دنيا از مقام علم اليقين بعين اليقين برسد در کيفيت احياء موتى آنحضرت هم ميخواست در دنيا حقيقت برايش مکشوف شود تا حاجت باستدلال و فکر نداشته باشد و تمناى ديدار حق را بديده سر ننمود تا مناسب مقام نبوت نباشد بلکه خواهش ديدار او را بديده قلب نمود بکيفيت اعلى و اسهل که اين در دنيا ممکن نيست و انصاف آنستکه ظاهر آيه وقوع سؤال از رويت ظاهرى است که ملازم با جسميّت مرئى است و نمى‌شود گفت پيغمبر مرسلى نداند خداوند جسم نيست و منزّه از لوازم آن است و چنين سؤال محالى را بنمايد و بهترين جواب‌ها از اين اشکال جوابى است که حضرت رضا (ع) بمأمون داده که در سوره بقره ذيل آيه و اذ قلتم يا موسى لن نؤمن لک مفصّلا ذکر شد و حاصلش آنستکه وقتى حضرت موسى به بنى اسرائيل فرمود خدا با من سخن گفت آنها گفتند ما تا خودمان سخن خدا را نشنويم باور نمى‌کنيم و حضرت موسى هفتاد نفر از ميان آنها انتخاب نمود و با خود بکوه طور برد و کلام خدا را از شش جهت شنيدند و گفتند ما تا خدا را نه‌بينيم باور نميکنيم اين سخن از خدا است لذا صاعقه آمد و همه مردند و بدعاى آنحضرت زنده شدند و تقاضا نمودند که حضرت موسى از خدا بخواهد که خودش را باو بنماياند تا او حق را مشاهده نموده اوصافش را براى آنها نقل نمايد و اين موجب مزيد معرفت آنها گردد و حضرت آنها را ملامت فرمود و علت عدم امکان محسوس شدن خدا را بحواس ظاهره بيان کرد و آنها قانع نشدند ناچار حضرت موسى مقاله آنها را بخدا عرضه داشت و امر را موکول بمشيّت و اراده الهى نمود پس خطاب رسيد از من بخواه آنچه خواستند من تو را مؤاخذه بجهل آنها نميکنم در اين موقع حضرت موسى سؤال آنها را بر زبان جارى نمود و جواب منفى رسيد بنفى ابد و معلّق شد رؤيت بر استقرار جبل با آنکه در حال سقوط باشد و چون تجلى کرد خدا براى کوه بآيتى از آيات خود مندک و خورد و پراکنده کرد آنرا و موسى بيهوش افتاد و چون بهوش آمد توبه نمود از جهالت بنى اسرائيل و عرضه داشت که من اول مؤمنم بآنکه تو مرئى نخواهى شد ولى در توحيد از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که حضرت موسى (ع) اين سؤال را نمود در ضمن حمد الهى که بر زبانش جارى ميشد و اين سؤال بزرگى بود که مورد عتاب شد و خدا فرمود نخواهى ديد مرا مگر بميرى و در آخرت به بينى ولى اگر ميخواهى مرا در دنيا به بينى نظر کن بکوه اگر مستقر ماند
جلد 2 صفحه 472
بجاى خودخواهى مرا ديد پس خداوند ظاهر نمود بعضى از آيات خود را و تجلّى کرد براى کوه پس قطعه قطعه و نرم شد و موسى صاعقه زده افتاد بعد خدا زنده و مبعوث کرد او را پس توبه کرد و اقرار نمود که من اول مؤمنم از مؤمنان که ايمان آوردم بتو که مرئى نخواهى شد و اين روايت مؤيّد جواب سابق است چون خداوند در آخرت هم مرئى بديده سر نميشود ولى رؤيت بقلب در آخرت اعلى و اتمّ و اکمل است پس معلوم ميشود سؤال از انکشاف اعلى و اسهل و اکمل بوده چنانچه روايت شده است که خداوند در قيامت ديده ميشود مانند ماه شب چهارده يعنى باين وضوح و جلوه و انکشاف و از حضرت امير المؤمنين (ع) مروى است که فرمود اگر کشف حجاب شود يقين من زيادتر نميشود و اين دليل بر افضليت آن حضرت است از حضرت موسى چون فضيلت بکمال معرفت است و تجلى خداوند ظهور قدرت و عظمت و نفوذ امر او است که کوه را متلاشى نمود و بعضى دکاء با همزه قرائت نموده‌اند يعنى زمين هموار شد و در هر حال بر فرض وقوع سؤال از حضرت موسى براى خودش اين ترک اولائى بود که از آنحضرت صادر شد و منافى با عصمت انبيا نيست اگر چه بنظر حقير از پيغمبر ما و ائمه اطهار آنهم صادر نشده و اين مخصوص بچهارده نفر است.