اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَمّا جاءَ مُوسي لِمِيقاتِنا وَ کَلَّمَه‌ُ رَبُّه‌ُ قال‌َ رَب‌ِّ أَرِنِي أَنظُر إِلَيک‌َ قال‌َ لَن تَرانِي وَ لکِن‌ِ انظُر إِلَي الجَبَل‌ِ فَإِن‌ِ استَقَرَّ مَکانَه‌ُ فَسَوف‌َ تَرانِي فَلَمّا تَجَلّي رَبُّه‌ُ لِلجَبَل‌ِ جَعَلَه‌ُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسي صَعِقاً فَلَمّا أَفاق‌َ قال‌َ سُبحانَک‌َ تُبت‌ُ إِلَيک‌َ وَ أَنَا أَوَّل‌ُ المُؤمِنِين‌َ (143)
و زماني که آمد موسي از براي ميقات ما و پروردگارش با او تکلم فرمود عرض کرد پروردگار من خود را بمن بنما تا تو را ببينم خطاب شد هرگز مرا نخواهي ديد و لکن نگاه کن بکوه ببين اگر کوه بجاي خود قرار گرفت پس مرا خواهي ديد پس چون تجلي کرد پروردگارش از براي کوه قرار داد او را ريز ريز
جلد 7 - صفحه 450
و موسي افتاد و غش کرد و چون بخود آمد عرض کرد پروردگار تو منزهي از هر عيب و نقص من توبه کردم و پشيمان شدم از اينکه سؤال و من اول کسي هستم که بتو ايمان آوردم.
اينکه آيه شريفه يکي از مشکلات آيات است زيرا عدم امکان رؤيت از بديهيات اوليه است چون لازمه رؤيت جسميت است و ذات مقدس پروردگار که عري و بري از جسميت و ترکيب است و اينکه از لوازم امکان است و واجب الوجود نه ترکيب خارجي مثل اجسام و اعراض و نه ترکيب ذهني مثل جنس و فصل و نه ترکيب وهمي مثل وجود و ماهيت که در مجردات مثل عقول و نفوس تصور ميشود دارد بلکه صرف وجود و عين وجود و بحت وجود است و حضرت موسي که داراي مقام نبوت و رسالت و اولو العزمي است چگونه تمناي رؤيت ميکند بعلاوه اشکال ديگري هم در اينجا هست که غشوه که شعور و ادراک را از بين ببرد بر انبياء و ائمه و اوصياء روا نيست، بعضي مفسرين بر دفع اينکه اشکال گفتند که سؤال موسي (ع) جهت خواهش قوم بوده که گفتند لَن نُؤمِن‌َ لَک‌َ حَتّي نَرَي اللّه‌َ جَهرَةً بقره آيه 52 و بعضي گفتند مراد رؤيت بقلب است و چشم باطن نه بعين و چشم ظاهر و هر دو اينکه جواب مخدوش است.
اما اول زيرا خواهش امر محال را نبايد حضرت موسي قبول کند بخصوص راجع بامر اعتقادي.
و اما ثاني بر اينکه رؤيت بقلب يعني معرفت امريست ممکن و جواب لن تراني مناسب نيست و اخباري هم در اينکه باب داريم مخصوصا خبري که مأمون ملعون از حضرت رضا عليه السّلام سؤال کرد و خبر بسيار مفصل است و حقير فهمم قاصر است از درک آن مراجعه کنيد بتفسير برهان و آنچه بنظر ميرسد و اللّه العالم بعد از بيان دو مقدمه: يکي آنکه عوالم متعدد است عالم لاهوت که غير از ذات مقدس
جلد 7 - صفحه 451
حق از آن عالم خبري ندارد و عالم جبروت که عالم مجردات از عقول و نفوس و عوالم علويه مثل عالم ملائکه و عرش و کرسي و افلاک و کواکب و ما فيها از کرات جوّيه مثل سدرة المنتهي و بيت المعمور و امثال اينها و عوالم سفليه مثل کره زمين و آب و هوا و آنچه در آنها موجود است از جمادات، نباتات، حيوانات جن‌ّ و انس.
مقدمه دوم اينکه رؤيت شي‌ء بسا برؤيت آثار او است رؤيت مصنوع رؤيت صانع است و البته هر چه اثر قوي‌تر و صنع لطيف‌تر باشد يعني ريزه‌کاري در او بيشتر باشد دلالت او بر صانعش بالاتر است و مراتب فهم و ادراک بشر هم مختلف است هر کس بقدر استعدادش ميتواند درک کند چنانچه در معرفت بمقام نبوت و ولايت خاصه نبيّنا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و الأئمه عليهم السّلام هم مختلف هستند کسي زائد از مقدار استعداد خود اگر بخواهد پرواز کند هلاک ميشود و از اينجا است که بسياري غلوّ کردند در حق ائمه و انبياء و مقام الوهيت بر آنها قائل شدند.
پس از اينکه دو مقدمه مي‌گوييم حضرت موسي بمقدار استعداد خود معرفت داشت و از آثار مشاهده مؤثر مينمود در اينکه مورد که خداوند با او تکلم کرد و کليم اللّه شد تصور کرد که بيش از اينکه استعدادي که داشت که بمقام نبوت و رسالت و کليميت رسيده باز هم استعداد مشاهده انوار جلال و عظمت پروردگار را دارد لذا تمناي بيشتري کرد از اينکه جهت ميفرمايد وَ لَمّا جاءَ مُوسي لِمِيقاتِنا که مورد دعوت الهي شده وَ کَلَّمَه‌ُ رَبُّه‌ُ که خداوند بدون واسطه ملک ايجاد کلام فرمود و کليم اللّه شد.
قال‌َ رَب‌ِّ أَرِنِي أَنظُر إِلَيک‌َ بيشتر از آنچه مشاهده کرده‌ام بمن ارائه فرما خطاب رسيد که استعداد بيشتر از آنچه بتو عنايت شده نداري و طاقت مشاهده در تو نيست لذا فرمود لَن تَرانِي هرگز نميتواني و براي اينکه بر او معلوم
جلد 7 - صفحه 452
شود که طاقت مشاهده ندارد خطاب شد وَ لکِن‌ِ انظُر إِلَي الجَبَل‌ِ خداوند يک درجه از مراتب فوق طاقت او تجلي فرمود فَإِن‌ِ استَقَرَّ مَکانَه‌ُ کوه با آن عظمت از هم پاشيده شد فَسَوف‌َ تَرانِي گفتند قضيه شرطيه تصدق عن کاذبين و چون جبل استقرار نميکند پس تو هم طاقت نميآوري فَلَمّا تَجَلّي رَبُّه‌ُ لِلجَبَل‌ِ جَعَلَه‌ُ دَکًّا ريز ريز شد و از هم پاشيده شد موسي طاقت نياورد وَ خَرَّ مُوسي صَعِقاً غشوه نبود که شعور و ادراک را از بين ببرد بلکه سستي بدن و ضعف قوي موسي را انداخت روي زمين و بي‌حال شد چنانچه غشوه امير المؤمنين عليه السّلام از خوف خدا و غشوه فاطمه از گريه بر پدر بزرگوارش و غشوه سيّد الشهداء بالاي جنازه ابي الفضل يا در وداع با حضرت قاسم و امثال اينها از اينکه باب است.
فَلَمّا أَفاق‌َ بخود آمد قال‌َ سُبحانَک‌َ منزهي از جميع لوازم امکاني و از ترکيب و تجسم و عجز و احتياج و عيب و نقص وَ أَنَا أَوَّل‌ُ المُؤمِنِين‌َ اوليت نسبت ببني اسرائيل است و الّا مقدم بر موسي بسيار بودند.
تنبيه- نظر به اينکه مقام مقدس محمّد و آل صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بالاتر از مقام موسي (ع) بود و استعداد آنها بيشتر ميتوان گفت که آنچه موسي طاقت نياورد آنها مشاهده کردند حتي در معراج مقام قاب قوسين او ادني لذا ميفرمايد ثُم‌َّ دَنا فَتَدَلّي فَکان‌َ قاب‌َ قَوسَين‌ِ أَو أَدني الي قوله تعالي لَقَد رَأي مِن آيات‌ِ رَبِّه‌ِ الکُبري نجم آيه 8 الي 18، و شايد نظر شاعر همين باشد که گفته:
تو باين جمال خوبي || سوي طور اگر خرامي
ارني بگويد آن کس || که بگفت لن تراني
بلکه بسياري از آثار ربوبي هست که حتي پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که افضل از کل است نميتواند مشاهده نمايد و شايد مفاد اينکه حديث که منسوب بخود حضرت است همين باشد که در مناجاتش عرض ميکند
(ما عرفناک حق معرفتک و ما عبدناک
جلد 7 - صفحه 453
حق‌ّ عبادتک)
بلکه از حدّ امکان خارج است فقط ذات مقدس واجب الوجود ميداند و بس