تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَکَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ يَرَوْا کُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآياتِنا وَ کانُوا عَنْها غافِلِينَ (146)
جلد 4 صفحه 196
سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ: زود باشد که بر وجه خذلان و تخليه بگردانم از آيات خود، الَّذِينَ يَتَکَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِ: آن کسانى که تکبر نمودند در زمين به غير حق. مراد به تکبر بدون حق دين باطل آنها از دين اسلام است.
بعضى فرموده: تکبر دو قسم است: 1- تکبر حق نسبت به مؤمنان و متقيان که تنزّه و تحرّج و تبرّى باشد از دنيا که خويشتن را بزرگ دارند از تلوّن و تلوّث به آن. 2- تکبر به غير حق، که خود بالى فاسقان و فاجران باشد.
تنبيه: أبو الفتوح رازى رحمه اللّه فرمايد: آيه شريفه چند قول است:
1- زود است که صرف نمايم خير آيات خود را از عزّ و کرامت نسبت به متکبران به غير حق، تا کسب رفعت و ثنا ننمايند در دنيا و آخرت، يا صرف کنم ايشان را به سوء اختيار خود از ثواب آنکه در آيات تأمل و دقت نظر نمايند.
2- آنکه حکم فرمايم به انصراف ايشان، چون منصرف شوند و بر گردند، آشکار کنم که ايشان برگشتند.
3- منع کنم ايشان را از آياتى که نازل فرمودم در تورات و انجيل و قرآن، تا افساد آن ننمايند و تغيير و تبديل ندهند.
4- در منهج- صرف نمايم از ايشان رسيدن به کرامت متعلقه به آيات خود، و اعزاز به آن که مؤمنان مستعد شدند، چنانچه به قوم موسى و فرعون بجا آوردم.
5- آنکه زود باشد منع کنم آنها را از ابطال آيات، چنانچه فرعون و اتباع
جلد 4 صفحه 197
او را مانع شدم که هر چه جهد کردند در ابطال آيات موسى، نتوانستند.
بعد از آن، نهايت انهماک آنها را در هوى و تقليد و غايت جحود و عناد ايشان را بيان فرمايد: وَ إِنْ يَرَوْا کُلَّ آيَةٍ: و اگر ببينند اين سرکشان و متکبران معاند، هر آيتى که بنمائيم بر وحدانيت خود و صدق انبيا. و مراد معجزه داله بر صدق نبوت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است، لا يُؤْمِنُوا بِها:
ايمان نياوردند به آن از فرط عناد و انکار و اختلال عقول آنها به سبب انهماک در پيروى هوى و دنيا.
در تفسير صافى- در حديث از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: اذا عظّمت أمّنى الدّنيا نزعت عنها هيبة الاسلام و اذا ترکوا الامر بالمعروف و النّهى عن المنکر حرمت برکة الوحى. «1» فرمود: وقتى بزرگ شمارند امت من دنيا را، کنده مى‌شود از ايشان هيبت اسلام. و زمانى که ترک کنند امر به معروف و نهى از منکر را، محروم شوند برکت وحى را.
وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ: و اگر ببينند اين متکبران جاحد، راه راست و طريق هدايت را، يعنى آيات و معجزات داله بر طريق حق و مؤدى به آن، لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا: اتخاذ نکنند آن را راه سلوک خود و متابعت آن ننمايند و به نظر تأمل و دقت ملاحظه نکنند، و لکن به عکس، وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِ: و اگر ببينند راه ضلالت و غوايت، که آن پيشه مبطلان و موافق آراء باطله متکبران است، يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا: اتخاذ کنند آن را راه خود و پيروى باطل نمايند.
على ابن ابراهيم قمى رحمه اللّه- قال: اذا رأوا الايمان و صدق الوفاء و العمل الصّالح لا يتّخذوه سبيلا و ان يروا الشّرک، و الزّنا و المعاصى يأخذوا بها و يعملوا بها. فرمود: وقتى ببينند ايمان و راستى و وفاء و عمل شايسته را، فرانگيرند آن را راه نجات و مساعدت براى خود. و هرگاه ببينند شرک و زنا و معاصى را، فراگيرند آن را به پيروى و عمل کنند به آن، و حال آنکه موجب هلاکت و شقاوت باشد.
ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآياتِنا: اين صرف آيات بر وجه خذلان و تخليه، و
«1» تفسير صافى، ذيل آيه 146 اعراف.
جلد 4 صفحه 198
با عدم تتبع سبيل رشد و پيروى باطل، به سبب آن است که تکذيب کردند آيات ما را از معجزات و کتب منزله، وَ کانُوا عَنْها غافِلِينَ: و بودند از نظر تدبر و عبرت در آيات، بيخبران. مراد غفلت اعراض و عناد است نه غفلت جهل، يعنى مى‌دانستند و اعتراف به حقيقت و حقيت آن نمى‌کردند، مثل آيه: لَيَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ، يعنى حال آنها در عدول و اعراض از آيات هاديه و از تأمل و تفکر در آن، مانند حال کسانى است که ساهى و غافل باشند. پس اسناد غفلت به آنها، از باب تشبيه باشد مانند: صُمٌّ بُکْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ.