اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ الَّذِين‌َ کَذَّبُوا بِآياتِنا وَ لِقاءِ الآخِرَةِ حَبِطَت أَعمالُهُم هَل يُجزَون‌َ إِلاّ ما کانُوا يَعمَلُون‌َ (147)
و کساني که تکذيب نمودند بآيات ما و بملاقات روز قيامت حبط شد و از بين رفت جميع اعمال آنها آيا جزا داده ميشوند مگر بآنچه بودند عمل ميکردند.
وَ الَّذِين‌َ کَذَّبُوا بِآياتِنا اگر مراد از آيات انبياء باشند تکذيب آنها باين بود که آنها را کذّاب و مفتري و مجنون و ساحر ناميدند، و اگر مراد معجزات
جلد 7 - صفحه 458
صادره از آنها بود تکذيب آنها باين بود که آنها را حمل بسحر و جادو کردند و اگر مراد فرمايشات آنها که در آيات تورات و زبور و انجيل و فرقان بوده حمل بر خلاف حق نمودند و بعيد نيست که چون کلمه آياتنا جمع مضاف است شامل جميع آنها ميشود نکتة- مراد از تکذيب آيات اينکه نيست که جميع آيات الهي را منکر شوند و لو يک آيه از آنها را تکذيب کنند مکذب بآيات الهي شده مثلا يکي از انبياء يا اوصياء آنها را منکر شد يا يکي از معجزات صادره از آنها را حمل بسحر کرد يا منکر شد يا يکي از ضروريات دين را منکر شد مشمول اينکه آيه است.
وَ لِقاءِ الآخِرَةِ در مسئله معاد اهل ضلالت طوائفي هستند يک طائفه اصلا منکر معاد هستند و ميگويند من مات فات که در بسياري از آيات قرآن اشاره بآنها شده، يک طائفه بسيار از حکماء منحصر ميدانند بمعاد روحاني، طائفه سوم بعض متکلمين که اصلا وجود مجرد قائل نيستند و غير از جسم و جسماني چيزي را قبول ندارند جز ذات مقدس پروردگار منحصر بمعاد جسماني ميدانند، طائفه چهارم شيخيه هستند که ميگويند روح تعلق ميگيرد ببدن حور قليايي، طائفه پنجم بعضي حکماء ميگويند روح تعلق ميگيرد بقالب مثالي و صور برزخيه که صورت بلا ماده باشد مثل ملا صدرا و اتباعش حتي از کلمات سبزواري هم برميآيد ولي جرئت اظهارش را نميکند و ميگويد:
من قصّر المعاد في الجسماني || قصّر کمن قصّر في الروحاني
بعضي اصل معاد جسماني و روحاني را منکر نيستند ولي پاره‌اي از ضروريات معاد را تأويل ميکنند مثل صراط و ميزان و امثال آنها تماما مشمول اينکه جمله هستند حَبِطَت أَعمالُهُم مراد اينکه نيست که اعمال آنها صحيحا واقع شده سپس از بين ميرود بلکه مراد اينست که اصلا عمل آنها باطل و فاقد شرائط صحت بوده زيرا
جلد 7 - صفحه 459
همين نحوي که ايمان و اسلام شرط صحت کليه عبادات است موافات که بقاء ايمان باشد آنهم شرط صحت است و اينکه لازم نميآيد شرط متأخر تا مورد اشکال شود بلکه زوال ايمان و لو در آخر عمر کاشف از اينست که عمل از ابتداء امر صحيح نبوده هَل يُجزَون‌َ إِلّا ما کانُوا يَعمَلُون‌َ و لو صورت استفهام است لکن معني اينست که خداوند هر کسي را که جزاء ميدهد بواسطه عمل او است
(ان خيرا فخير و ان شرا فشر)
فَمَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَه‌ُ وَ مَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه‌ُ زلزال آيه 8. يعني توقع اينکه نداشته باشند که خداوند بدون تقصير کسي را عذاب کند.