تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَ لَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُکَلِّمُهُمْ وَ لا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَ کانُوا ظالِمِينَ (148)
جلد 4 صفحه 199
بعد از آن حادثه خروج موسى به ميقات را بيان فرمايد:
وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ: و فرا گرفتند و اتخاذ نمودند قوم موسى بعد از رفتن موسى به کوه طور، به اغواى سامرى و ساختن او، مِنْ حُلِيِّهِمْ: از زيور و زينتهائى که از قبطيان عاريه و بعد از هلاک فرعونيان ملک ايشان شد. و نيز اخذ اموال اهل حرب جايز و مباح بر مسلمانان، و در زمان حيات، قبطيان مالک بودند. حاصل، بعد از رفتن موسى به ميقات، سامرى و اتباع او از آن، عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ: گوساله را بدنى بيروح براى او صدائى بود مانند صداى گاو.
على بن ابراهيم قمى رحمه اللّه- روايت نموده که: حق تعالى حضرت موسى عليه السّلام را وعده فرمود تا سى روز الواح تورات را بر او بفرستد.
حضرت، بنى اسرائيل را اخبار، و رفت به جانب طور، و هارون را خليفه خود گردانيد. چون سى روز گذشت و نيامد، آنها مخالفت هارون، و خواستند او را بکشند، که موسى دروغ گفت و از ما فرار کرد. شيطان به صورت مردى نزد ايشان، و گفت: موسى ديگر نخواهد آمد، زيورها را جمع کنيد تا من خدائى براى شما بسازم، و سامرى سر کرده مقدمه لشگر موسى بود. در روز غرق فرعونيان، جبرئيل سوار، و آن مرکب هر جا پا مى‌گذارد، زمين به حرکت مى‌آمد، سامرى آن را مشاهده و قبضه‌اى از زير سم مرکب جبرئيل برداشت و آن را در کيسه‌اى ضبط و بر بنى اسرائيل فخر مى‌نمود به آن. شيطان، گوساله را ساخت و به سامرى گفت، خاک را آورد، و در شکم گوساله ريخت. همان ساعت به حرکت آمد، و صداى گوساله کرد. بنى اسرائيل آن را سجده نمودند، و هفتاد هزار نفر گمراه شدند.
عبرت: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: اکرموا البقر فانّها سيّد البهائم، ما رفعت طرفها الى السّماء حياء من اللّه عزّ و جلّ منذ عبّد العجل «1»
«1» بحار الانوار، جلد 64، صفحه 140، حديث 44.
جلد 4 صفحه 200
فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: گرامى داريد گاو را، بدرستى که او سيد بهائم است، برنداشته چشم خود را به طرف آسمان از جهت شرمندگى خداى عزّ و جلّ از زمانى که پرستش شد گوساله.
نکته: اسناد اتخاذ عجل به بنى اسرائيل با آنکه فاعل آن سامرى بود، به جهت آنست که آنها به فعل او راضى، و لذا در حکم او بوده باشند. و يا آنکه مراد به اتخاذ ايشان عبادت آن گوساله بود که او را معبود خود گرفتند.
حق تعالى بر سبيل تقريع و فرط جهالت و اضلال آنها به نظر تأمل و تفکر فرمود: أَ لَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُکَلِّمُهُمْ: آيا نديدند و ندانستند که گوساله مصور مصنوع، سخن ننمايد و تکلم نکند و به آنها خير و شرى نرساند، بجهت آنکه جماد و نفع و ضرر از او مسلوب است. وَ لا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا: و هدايت ننمايد ايشان را راه صواب تا گمان آن شود که اين خالق اجسام و قادر و قاهر است، اتَّخَذُوهُ: اتخاذ نمودند او را به عبادت از غايت حماقت و جهالت (تکرير به جهت ذمّ است). وَ کانُوا ظالِمِينَ: و حال آنکه بودند ستمکاران که وضع عبادت نمودند در غير موضع آن. چقدر دور است ميان امتى که مصنوع خود را پرستند، و ميان امتى که عبادت صانع خود کنند.